Që kur reaktori bërthamor i Dimonës, në shkretëtirën Negev të Izraelit, u zbulua për herë të parë në dhjetor të vitit 1960, projekti bërthamor i vendit ka qenë objekt i studimeve të shumta, librave dhe raportimeve investigative, ndërsa një raport i fundit pretendon se Gjermania e ka “financuar fshehurazi” këtë projekt.

Raporti i publikuar nga e përditshmja izraelite Haaretz thekson se vepra themelore, përfshirë librin Izraeli dhe Bomba të Avner Cohen, si dhe studimet e Seymour Hersh, Zaki Shalom dhe Adam Raz, kanë shqyrtuar origjinën, zhvillimin dhe sekretin që rrethon këtë program. Në vitin 2024, seria dokumentare e gazetares Shany Haziza, Atomi dhe Unë, i shtoi historisë edhe një dimension personal dhe shoqëror.

Megjithatë, pavarësisht dekadave të hulumtimeve, dy pyetje të mëdha kanë mbetur të pazgjidhura: sa kushtoi projekti dhe kush e pagoi atë, sipas Haaretz.

Raporti pretendon se midis viteve 1961 dhe 1973, qeveria në Bonn transferoi 140 deri në 160 milionë marka gjermane në vit drejt Izraelit përmes një mekanizmi sekret kredie. Në total, financimi vlerësohet në rreth 2 miliardë marka, që sot korrespondojnë me rreth 5 miliardë euro.

Një marrëveshje e mëvonshme për shlyerjen e borxhit, e nënshkruar në 1989, e ktheu në praktikë këtë kredi në grant.

Nëse këto pretendime janë të sakta, kjo do të thotë se një pjesë e konsiderueshme e projektit bërthamor të Izraelit nuk u financua nga taksapaguesit izraelitë apo donatorët privatë, por nga fondet publike gjermane, thuhet në raport.

Franca mbështet, me mbështetje gjermane

Rrënjët e kësaj historie darojnë që nga viti 1957, kur marrëdhëniet mes Izraelit dhe Francës ishin veçanërisht të afërta pas luftës së Sinait në vitin 1956, thuhet në raport. Franca mbështeti Izraelin diplomatikisht dhe pranoi fshehurazi ta ndihmonte në sigurimin e një reaktori bërthamor përmes marrëveshjeve mes agjencive atomike të dy vendeve.

Megjithatë, kryeministri i atëhershëm izraelit David Ben-Gurion nuk u ndje plotësisht i sigurt vetëm me mbështetjen franceze. Ai besonte se Izraeli përballej me një kërcënim ekzistencial afatgjatë, veçanërisht për shkak të ngritjes së presidentit egjiptian Gamal Abdel Nasser dhe nacionalizmit panarab.

Ben-Gurion filloi të kërkonte atë që e përshkroi si “një ombrellë për një ditë me shi”, duke parë Gjermaninë Perëndimore si kandidatin më të përshtatshëm: një fuqi evropiane në rritje, armiqësore ndaj Nasserit dhe e udhëhequr nga zyrtarë, veçanërisht kancelari Konrad Adenauer, që besonin se Gjermania kishte përgjegjësi morale ndaj Izraelit pas Holokaustit.

Lidhjet sekrete fillojnë në Bonn

Një moment kyç ndodhi më 3 korrik 1957, gjatë një takimi sekret në Bonn mes Shimon Peres, atëherë drejtor i përgjithshëm i Ministrisë së Mbrojtjes së Izraelit, dhe ministrit të mbrojtjes të Gjermanisë Perëndimore, Franz Josef Strauss.

Ben-Gurion kishte frikë se lidhjet e hapura me Gjermaninë do të shkaktonin një krizë brenda Izraelit, ndërsa Bonni kishte frikë se bashkëpunimi i dukshëm me Izraelin do të dëmtonte pozicionin e tij në botën arabe dhe do të forconte Gjermaninë Lindore në diplomaci.

Gjermania Perëndimore e shihte ndihmën ndaj Izraelit si detyrim moral dhe investim strategjik, ndërsa Izraeli kërkonte mbështetje ushtarake dhe politike.

Gjatë bisedimeve, Peres e bëri të qartë se marrëdhëniet mes dy vendeve duhej të shkonin përtej marrëveshjes së dëmshpërblimeve të vitit 1952. Straussi reagoi pozitivisht, përfshirë edhe një kërkesë izraelite për nëndetëse.

Edhe pse nëndetëset nuk konsideroheshin thelbësore nga ushtria izraelite, kjo kërkesë duket se ndihmoi në hapjen e rrugës për bashkëpunim më të gjerë në mbrojtje.

Nëndetëset u blenë përfundimisht nga Britania, me financim gjerman. Gjermania Perëndimore gjithashtu bleu rreth 30 milionë dollarë pajisje ushtarake nga Izraeli, duke ndihmuar zhvillimin e industrisë së mbrojtjes së vendit.

Takimi i vitit 1960 shihet si pikë kthese

Përparimi më i rëndësishëm ndodhi më 14 mars 1960, kur Ben-Gurion dhe Adenauer u takuan në hotelin Waldorf Astoria në Nju Jork.

Megjithëse takimi ishte publik, përmbajtja e bisedimeve mbeti sekret për vite me radhë. Nuk ekziston një transkript zyrtar, por takimi konsiderohet gjerësisht një moment i rëndësishëm në historinë e marrëdhënieve të sigurisë mes Izraelit dhe Gjermanisë.

Gjatë diskutimit, Ben-Gurion thuhet se e lidhi sigurinë e Izraelit drejtpërdrejt me Holokaustin, duke argumentuar se shkatërrimi i hebrenjve evropianë kishte dobësuar rëndë edhe projektin sionist.

Në këtë kontekst, ai e paraqiti mbështetjen gjermane jo vetëm si kompensim për krimet e së kaluarës, por edhe si kontribut për mbijetesën e ardhshme të Izraelit, sipas Haaretz.

“Zhvillimi i Negevit” si mbulesë

Ndërsa ndihma ushtarake gjermane tërhoqi vëmendje, përbërësi më i rëndësishëm ishte një marrëveshje financiare e fshehtë, e përshkruar si ndihmë për “zhvillimin e Negevit”.

Plani mori emrin kod “Operacioni Business Friend” nga zyra e Adenauerit.

Sipas marrëveshjes, Izraeli do të merrte 50 milionë dollarë në vit për 10 vjet, me një interes prej 3,6 për qind.

Megjithëse Bonni fillimisht priste që kjo marrëveshje të fillonte pas përfundimit të pagesave të dëmshpërblimeve në vitin 1965, Izraeli kërkoi zbatimin më të hershëm. Transferimi i parë u bë në dhjetor 1961.

Për shkak të rëndësisë së sekretit, nuk u nënshkrua asnjë traktat formal. Në vend të kësaj, përfaqësuesi izraelit Felix Shinnar dhe këshilltari i Adenauerit Hermann Abs krijuan një mekanizëm ku fondet transferoheshin si kredi komerciale përmes një banke shtetërore zhvillimi në Frankfurt.

Për ta fshehur qëllimin e pagesave, transferimet përshkruheshin në dokumente zyrtare si marrëveshje financiare me vende të paidentifikuara në zhvillim. Ministrat gjermanë të ekonomisë dhe financave e miratuan mekanizmin, ndërsa ministri i jashtëm thuhet se nuk ishte në dijeni, sipas raportit.

Gjyqi i Eichmannit rriti presionin

Situata u bë edhe më e ndjeshme në maj 1960, kur Ben-Gurion njoftoi kapjen e zyrtarit nazist Adolf Eichmann dhe planin për ta gjykuar në Jeruzalem.

Zyrtarët gjermanë kishin frikë se gjyqi mund të ekspozonte figura të larta në qeverinë e Adenauerit që kishin shërbyer gjatë periudhës naziste.

Mes tyre ishte Hans Globke, shefi i kabinetit të Adenauerit, i cili kishte ndihmuar në hartimin e Ligjeve të Nurembergut dhe ishte gjithashtu në dijeni të lidhjeve në zhvillim me Izraelin.

Edhe Hermann Abs, i cili luajti një rol qendror në mekanizmin e financimit sekret, kishte qenë një bankier i rëndësishëm gjatë periudhës naziste.

Një shtyllë e fshehtë e projektit

Në tërësi, kjo histori sugjeron se projekti Dimona i Izraelit u ndërtua jo vetëm mbi mbështetjen teknologjike franceze, por edhe mbi mbështetjen financiare sekrete të Gjermanisë Perëndimore, pretendon raporti.

Nëse konfirmohet plotësisht, kjo marrëveshje do të përfaqësonte një nga aspektet më të rëndësishme dhe më pak të njohura publikisht të historisë bërthamore të Izraelit, e formuar nga kujtesa e Holokaustit, frika për sigurinë rajonale dhe diplomacia e fshehtë.