Izbjeglička kriza 2015. godine zatekla je mnoge evropske države, ali i samu Evropsku uniju, nespremne pred talasom kakav dotad nije viđen u savremenoj Evropi. Samo u jednoj godini zaprimljeno je više od milion zahtjeva za azil, a vrijednosti otvorenosti i solidarnosti, godinama predstavljane kao temelj evropskog projekta, u svakodnevici su počele poprimati drugačije značenje. Ono što je dugo funkcionisalo kao “osnovni princip”, odjednom je došlo na ispit pred idejom o zaštiti kulturne homogenosti i kršćanskog identiteta, pri čemu su „otvorenost i solidarnost“ sve češće percipirane kao odraz slabosti, dok su „zatvorene granice“ počele simbolizirati snagu i odlučnost. Ispiti i krize koji su uslijedili dodatno su produbljivali institucionalnu paralizu Unije, dok su desničarski pokreti širom kontinenta jačali, pronalazeći u takvom ambijentu politički zamah i legitimaciju. Upravo u toj atmosferi desničarski pokreti dobili su svog „starijeg brata“, oličenog u mađarskom premijeru Viktoru Orbanu.

Sistem pred vlastitim slabostima

Viktor Orban je već imao funkcionalan politički model koji je u novom ambijentu posjedovao ono o čemu su drugi tek počinjali razmišljati. Kod kuće je uspostavio gotovo potpunu kontrolu, dok se vani, u sjeni sve izraženije krize međunarodnog poretka, kroz postojeće institucionalne okvire nametao kao nezaobilazan akter čiju je naklonost bilo potrebno pridobiti. U kontekstu Unije, Orban je istovremeno predstavljao slabu kariku i kamen spoticanja, zbog čega su se sve češće tražili načini da se Mađarska zaobiđe. Tako su posljednje godine obilježene improvizacijama i pokušajima pronalaska „rupa u zakonu“ i alternativnih pravnih okvira koji bi omogućili donošenje odluka bez mađarske saglasnosti. Najpoznatiji primjer takvog pristupa desio se u junu 2024. godine, kada je Josep Borrell praktično uspostavio pravni presedan kako bi Mađarsku isključio iz odlučivanja o trošenju zamrznute ruske imovine, uz obrazloženje da onaj ko nije učestvovao u donošenju odluke ne može učestvovati ni u njenoj implementaciji. Slični pokušaji ogledali su se i u prijetnjama aktiviranjem „nuklearne opcije“ iz člana 7, razmatranju modela „26 minus 1“, pa i u gotovo anegdotalnim situacijama u kojima je Olaf Scholz predlagao Orbanu da napusti prostoriju kako bi ostatak Unije mogao donijeti odluku.

Ipak, Orbana nije bilo moguće zaobići postojećim institucionalnim formulama, zbog čega olakšanje i euforija, koji su zavladali Briselom nakon njegovog poraza, nisu predstavljali nikakvo iznenađenje. Samim tim, već dan nakon izbora Ursula von der Leyen nagovijestila je da EU namjerava iskoristiti ovu priliku za izmjenu pravila igre koja su godinama činila osnovu Orbanove političke moći unutar Unije. Međutim, upravo se u toj najavi nazire i najvažniji test za EU u narednom periodu, posebno prije pojave nekog novog Orbana i novog izgovora za održavanje postojećeg stanja. U takvim okolnostima Unija će biti primorana da, u ambijentu rastućeg nepovjerenja prema međunarodnim i multilateralnim organizacijama, vlastitu opravdanost potvrdi kroz konkretno djelovanje, a ne kroz deklarisane principe, i to bez „dežurnog krivca“ koji je do sada često služio kao pogodan izgovor.

Evropska neusaglašenost na globalnoj sceni

Možda najočitiji primjer institucionalne paralize u kojoj se EU nalazila, a koja je direktno proizlazila iz zasebnog kursa Budimpešte, ogledao se kroz snažno savezništvo Mađarske i Izraela. Bez usaglašenog stava, briselske inicijative, od poziva na humanitarne pauze u Gazi do prijedloga sankcija ekstremnim izraelskim ministrima i nasilnim doseljenicima, bez mađarske podrške, umjesto ozbiljnih političkih upozorenja sve češće su ukazivale na unutrašnje slabosti Unije. Takve situacije redovno su bile praćene raspravama o ograničenjima, pa i zastarjelosti multilateralnog koncepta koji je EU nastojala predstavljati. U tom kontekstu potezi Orbanove vlade, poput najave premještanja ambasade u Jerusalem, ekskluzivnog prisustva potpisivanju Abrahamovih sporazuma, te napuštanja Međunarodnog krivičnog suda uz obrazloženje njegove „politizacije“, sve su više ostavljali utisak aktera koji iznutra relativizira, pa i potkopava zajedničku vanjsku politiku. Posebno u trenucima rastućih tenzija između EU i Trumpove administracije, takav pristup dodatno je naglašavao nesklad između ambicija i stvarnih mogućnosti Unije. Izraelsko pitanje je na taj način postalo ilustracija granica evropskog političkog dosega, aktera koji, daleko od rješavanja problema od globalnog značaja, često ne posjeduje kapacitet da se dosljedno postavi ni prema pitanjima koja direktno testiraju njegovu vjerodostojnost.

Između ličnih odnosa i državnih politika na Balkanu

Dok je odnos prema Izraelu demonstrirao domete mađarske opstrukcije na globalnoj sceni, Viktor Orban je pravi poligon za izgradnju vlastite, alternativne geopolitičke arhitekture pronašao u neposrednom susjedstvu, na Balkanu. Najkonkretniji primjer takvog pristupa vidljiv je u odnosu s Aleksandrom Vučićem, koji je vremenom prerastao u ono što su obje strane sve otvorenije nazivale historijskim partnerstvom. U tom pažljivo građenom savezništvu, Orban je kroz prijetnje vetom amortizovao svaki ozbiljniji pritisak Brisela, pri čemu je mađarski diplomata i komesar EU za susjedstvo i proširenje Oliver Varhelyi često bio meta kritika da ublažava zvanične ocjene o stanju u Srbiji. Istovremeno, saradnja je dodatno konkretizovana kroz energetske projekte, prije svega u kontekstu tranzita ruskog gasa, čime je dobila i jasnu materijalnu dimenziju. Na taj način, dok je Budimpešta kroz institucionalne mehanizme Unije Beogradu otvarala prostor za ublažavanje pritisaka, Beograd je, zauzvrat, kroz alternativne pravce snabdijevanja i infrastrukturne projekte nudio stratešku dubinu partnerstvu koje je sve manje ličilo na taktičko, a sve više na dugoročno usklađen politički odnos.

Tako je nakon oružanog sukoba u Banjskoj Budimpešta stala u odbranu Beograda i blokirala EU inicijative za uvođenje sankcija, odbacujući takve zahtjeve kao „smiješne i nemoguće“. S druge strane, u trenutku kada je kao jedan od ključnih prioriteta EU definisano postepeno odvajanje od ruskih energenata, Orban i Vučić su najavom izgradnje naftovoda koji će Novi Sad povezati s infrastrukturom „Družba“, uz operativno djelovanje zajedničkog preduzeća SERBHUNGAS, energetsku saradnju pretvorili u jasan geopolitički instrument za osiguranje autonomije u odnosu na Brisel i njegovu sankcionu politiku. Vrhunac te otvoreno kontradiktorne sinhronizacije ogledao se na pitanju Kosova. Iako je Mađarska još 2008. godine priznala kosovsku nezavisnost, bila je jedina članica Evropske unije koja istovremeno priznaje Kosovo, a da je tom prilikom glasala protiv njegovog članstva u Vijeću Evrope, čime je svjesno odstupila ne samo od zajedničkog evropskog kursa, nego i od vlastite službene politike.

Dodik kao produžetak iste politike na Balkanu

Mađarska strategija kreiranja balkanskih proksija nadilazila je granice Srbije i duboko se ukorijenila i u Bosni i Hercegovini, pronalazeći idealnog partnera u Miloradu Dodiku. Preslikavajući model primijenjen na Beogradu, Orban se unutar EU pozicionirao kao glavni Dodikov saveznik i najglasniji protivnik uvođenja evropskih sankcija, stvarajući mu, kako je i sam Dodik priznavao, dragocjen manevarski prostor u trenucima najizraženijeg međunarodnog pritiska. U periodima najdubljih političkih kriza u BiH, Orban je preuzimao i ulogu ličnog medijatora između Dodika i visokog predstavnika Christiana Schmidta, čime je tom odnosu dao i specifičnu institucionalnu dimenziju. Takva bliskost formalno je potvrđena 2024. godine, kada je Orbanu uručeno najviše priznanje Republike srpske, Orden RS-a.

Ipak, najozbiljnija dimenzija ovog savezništva odvijala se na polju sigurnosne saradnje, koja je ujedno imala i šire evropske implikacije. Učestale mađarske blokade unutar Evropske unije primorale su pojedine države članice da sankcije Miloradu Dodiku uvode na bilateralnom nivou, dok se Orban istovremeno profilirao kao njegov najpouzdaniji politički zaštitnik. Polazeći od vlastitog narativa o BiH kao potencijalnoj sigurnosnoj prijetnji za Evropu, uspostavio je direktnu sigurnosnu saradnju s vlastima Republike srpske, svjesno zaobilazeći državne institucije i propisane procedure. Stoga je dolazak mađarske specijalne jedinice, u okviru uspostavljene sigurnosne saradnje i u jeku pravosudne krize i suđenja Miloradu Dodiku, doživljen kao presedan koji ne samo da je kontrirao stavovima Evropske unije, već je predstavljao i direktno miješanje u pravosudni proces BiH.

Globalne implikacije jedne izborne noći

Viktor Orban je rijetko kojeg regionalnog i evropskog aktera ostavljao ravnodušnim, pa stoga ne iznenađuje što su prve reakcije nakon izborne noći i pobjede Petera Magyara više podsjećale na navijački refleks nego na uobičajeni diplomatski oprez koji prati izborne cikluse unutar EU. Zvaničnici u Briselu nisu skrivali zadovoljstvo, dok su pojedini evropski lideri ovaj ishod doživjeli i kao dugo očekivani signal slabljenja evroskeptičnih i desničarskih struja unutar vlastitih nacionalnih okvira. Istovremeno, značajan dio međunarodnih medija ove je rezultate tumačio kroz prizmu njihovih potencijalnih implikacija na evropske odnose s Trumpovom administracijom. Orbanov poraz u tom je smislu značio gubitak jednog od ključnih političkih oslonaca takvog modela na evropskom kontinentu, ali i dodatno sužavanje prostora za djelovanje Moskve na međunarodnom planu. U tom kontekstu, svaki pomak koji slabi poziciju Rusije istovremeno otvara prostor za stabilniju diplomatsku poziciju Ukrajine, što potvrđuje da je ova izborna noć i promjena vlasti u Budimpešti daleko nadilazila nacionalne granice jedne evropske države.

Gubitak najdosljednijeg saveznika u EU sigurno će se osjetiti i u Tel Avivu. Najava Magyara o ponovnom pristupanju Mađarske Međunarodnom krivičnom sudu, iz kojeg se Budimpešta povukla kao odgovor na nalog za hapšenje Benjamina Netanyahua, predstavlja prvi jasan raskid s politikom koja je služila kao svojevrsni politički štit za izraelskog premijera. Takav zaokret sugeriše da Budimpešta više nije spremna automatski ignorisati međunarodne pravne procese zarad očuvanja ličnih političkih savezništava. Iako Magyar istovremeno naglašava značaj Izraela kao ekonomskog partnera, njegova najava pragmatičnijeg pristupa, u kojem će se odluke unutar EU razmatrati od slučaja do slučaja, ukazuje na postepeni odmak od politike bezuvjetnog veta i povratak u okvire briselskog konsenzusa.

Balkan nakon Orbana: između kontinuiteta i rezova

Sasvim je izgledno da će političke implikacije, koje se mogu naslutiti u Briselu i Tel Avivu, još direktnije refleskije imati na Balkanu. Već iz prvih reakcija bilo je jasno da izbori u Mađarskoj nisu ostavili ravnodušnim ni regionalne lidere. Naprotiv, umjesto uobičajenih protokolarnih čestitki, pojavili su se prvi znaci tenzija na relaciji Budimpešta – Beograd. Tokom samog izbornog procesa odnosi između Vučića i Orbana dodatno su potvrđeni i javno naglašeni, čime je politička bliskost iz prethodnih godina dobila i svoju najnoviju potvrdu. Upravo zato, prvi istupi novog političkog aktera u Budimpešti djelovali su kao nagli rez u savezništvu ove dvije države. Magyar je neposredno nakon objave rezultata doveo u pitanje održivost tog „personaliziranog“ savezništva, sugerišući da su odnosi između Orbana i Vučića dobrim dijelom funkcionisali uz posrednu ulogu Vladimira Putina. Vučićeva oštra reakcija na ovu tvrdnju jasno ukazuje da bi odnosi na relaciji Budimpešta – Beograd mogli ući u fazu pojačanih tenzija i da dugogodišnje savezništvo između ove dvije zemlje ulazi u mnogo turbulentnija vremena.

Opozicija u Srbiji ovu je promjenu dočekala kao istovremeni podsticaj za političke pomake i u samoj Srbiji, uz poruku da je Vučić „izgubio svog najbližeg partnera“. Slični komentari stigli su i iz redova opozicije u RS-u, gdje je Branko Blanuša kritikovao Orbanov pristup kao politiku koja, uprkos retorici, nije donosila stvarnu korist građanima. Iako se Milorad Dodik u prvim danima nije oglašavao, njegov blizak saveznik Nenad Stevandić reagovao je na društvenim mrežama bez formalne čestitke Magyaru, upoređujući Orbana s mitskom pticom feniks i sugerišući očekivanje njegovog političkog povratka. U konačnici, Orbanov odlazak je na Balkanu razotkrio dublje političko svrstavanje, u kojem lokalni i regionalni akteri prema njemu nisu ostajali indiferentni, već su ga otvoreno tretirali kao političkog saveznika ili protivnika.

Evropa bez izgovora

Peter Magyar je na prvoj zvaničnoj konferenciji za novinare prethodnu vlast okarakterisao kao zločinačku organizaciju koja je upravljala zemljom, državnim aparatom i obavještajnim službama. U istom obraćanju Evropska unija je istaknuta kao primarni pravac vanjske politike, uz najavu značajnih promjena u budućim odnosima s Rusijom. Istovremeno, balkanskim zemljama je poručio da se neće miješati u njihove unutrašnje poslove, uz očekivanje da se isti princip primjenjuje i prema Mađarskoj. Međutim, čak i ukoliko takav pristup, odnosno politika nemiješanja, postane osnovni okvir odnosa prema Balkanu, to će samo po sebi predstavljati značajan zaokret u odnosu na dosadašnju praksu mađarske vanjske politike.

Evropska unija je Magyarovom pobjedom dobila priliku koju teško da je vlastitom političkom ozbiljnošću zaslužila. Dosadašnja nemoć često je bila prikrivana postojanjem „dežurnog krivca“, što je Uniji omogućavalo da izbjegne suočavanje s vlastitom odgovornošću u ključnim pitanjima. Sada, kada je taj izgovor uklonjen, EU ostaje prepuštena vlastitim kapacitetima i ograničenjima. Ukoliko se među postojećim političkim akterima ubrzo pojavi neki novi Orban, EU će samo potvrditi percepciju da je riječ o još jednom međunarodnom projektu bez stvarnog potencijala da preuzme relevantnu ulogu u vremenu rastuće globalne neizvjesnosti. Ukoliko, pak, uspije prevazići ustaljeni obrazac traženja izgovora i postići veću unutrašnju sinhronizaciju, otvorit će joj se prostor da u budućoj preraspodjeli odnosa i savezništava konačno nastupi kao uvjerljiv i prepoznatljiv glas. Šta god da bude ishod, jedna izborna noć u Mađarskoj već sada se nameće kao trenutak koji će u značajnoj mjeri odrediti pravac u kojem će se dalje razvijati i sama Evropska unija.

 *Mišljenja izražena u ovom članku su autorova i ne odražavaju nužno uređivačku politiku TRT Balkan.