Njemačka automobilska industrija, nekada okosnica najveće evropske privrede, nalazi se u naglom padu. Samo prošle godine sektor je ukinuo više od 51.000 radnih mjesta – što odgovara otprilike sedam posto ukupne radne snage. U Francuskoj, još jednom stubu evropske automobilske privrede, slika je slična: sektor se godinama smanjuje; zaposlenost je od 2010. pala za oko trećinu. Novi val zatvaranja tvornica i restrukturiranja pokazuje da se silazni trend dalje širi. Rat u Ukrajini, inflacija, carine, globalna nestabilnost i pojačana konkurencija iz Kine pokazali su se kao prevelik teret za velike dijelove evropske industrije.

U tom kontekstu evropski proizvođači automobila počinju se iznova orijentirati u skladu s duhom vremena. S rastućim sigurnosnim strahovima na kontinentu i promjenom strateške doktrine, pomjeraju se i dijelovi industrijske baze. Radi se o sveobuhvatnoj transformaciji u kojoj posrnuli proizvođači automobila i dobavljači sve više vide proizvodnju oružja kao novi horizont. Nakon Njemačke, slične tendencije sada su vidljive i u Francuskoj i Italiji. Porodica Porsche-Piech, decenijama poznata kao pokretačka snaga iza Porschea i Volkswagena, iznenadila je mnoge najavom da ulazi u odbrambenu industriju.

Ipak, prelazak s automobilskih tvornica na proizvodnju oružja nije tako jednostavan kako se može činiti. Odbrambena vozila zahtijevaju potpuno drugačije lance snabdijevanja i proizvodne procese – uključujući čelik za tenkove, balističku zaštitu, integraciju oružja, kao i poštivanje strogih izvoznih kontrola i nacionalnih sigurnosnih propisa. Na papiru prelaz može izgledati jednostavno, ali u praksi zahtijeva potpuno drugačiji industrijski ekosistem. Uprkos tome, politička i komercijalna dinamika iza ovog prelaska osjetno raste.

Kraj “neoprostive greške”

Još donedavno situacija je bila potpuno drugačija. Za dobavljače i proizvođače originalne opreme (Original Equipment Manufacturers – OEMs) rad za odbrambeni sektor se nekada smatrao gotovo neoprostivom greškom. Decenijama su OEM-ovi pomno nadzirali da li se njihovi proizvodi koriste u vojnim aplikacijama. To nije bila sporedna briga, već široko rasprostranjena osjetljivost među velikim proizvođačima širom svijeta. Sličan stav vladao je i u Turkiye, koja je dom važnih dobavljača za neke od najvećih evropskih OEM-ova. Godinama su stotine kompetentnih turskih dobavljača automobilske industrije držale distancu od odbrambenog sektora. Niko nije želio ugroziti osnovni odnos s kupcima.

Danas se taj dugogodišnji pristup preokrenuo u svoju suprotnost. Saradnja s odbrambenom industrijom više se ne posmatra kritički, nego se naprotiv sve više podstiče. Jedan stručnjak iz industrije prisjetio se razgovora s menadžerom jednog njemačkog proizvođača automobila, koji je otvoreno rekao: „Tu praksu – politiku da se ne sarađuje s odbrambenom industrijom – bacili smo na smetljište historije.“ Najnovija dešavanja potvrđuju da to nije pretjerivanje. Mnoge kompanije sada nastoje osigurati dio odbrambenih sredstava i preoblikovati svoje tvornice u skladu s tim. I igra i pravila igre su se promijenili.

Surova realnost konverzije

Iako se zaokret dešava iz ekonomske nužnosti, proces prelaska iz automobilskih tvornica na proizvodnju oružja nipošto ne teče glatko. Taj prelaz donosi ogromne tehničke i regulatorne prepreke, poput razlika u lancima snabdijevanja, tehničke složenosti i nadzora državnih institucija. Vojna vozila zahtijevaju specijalizirane materijale poput čelika za tenkove i balističke zaštite. Osim toga, integracija naprednih sistema naoružanja i elektronike predstavlja izazov koji traži temeljitu preobrazbu proizvodnih procesa. Ulazak u odbrambeni sektor dodatno znači djelovanje u okruženju strogih zahtjeva za kontrolu izvoza i intenzivnog nacionalnog sigurnosnog nadzora.

Ovaj trend, međutim, nosi i određene rizike, posebno ako se posmatra kroz prizmu sličnih epoha evropske historije. Tokom Drugog svjetskog rata proizvođači automobila obustavili su proizvodnju putničkih vozila i posvetili se vojnoj logistici, tenkovima, avionskim motorima i ratnoj mobilnosti. Volkswagen, Mercedes-Benz, Opel, BMW i Auto Union služili su njemačkoj ratnoj mašineriji, dok su Jeep, Ford, GAZ i Renault postali logistička okosnica Saveznika.

Ova historijska sjećanja su značajna jer militarizacija nije samo odbrana. Utrke u naoružanju produbljuju rivalstva, podstičući države da postupke drugih tumače u najgorem svjetlu: odvraćanje jedne zemlje brzo postaje prijetnja drugoj. To znači da bi se i druge evropske zemlje mogle priključiti utrci u naoružanju. To je klasična sigurnosna dilema koja je oblikovala Evropu već prije 1914. godine, kada su vojni planovi, obaveze saveza i industrijska ekspanzija učinili kontinent krutijim, nepovjerljivijim i na kraju eksplozivnijim. U takvoj atmosferi čak i ograničene krize postaju teže zaustavljive. Opasnost leži u tome da reorganizacija dijelova privrede u pravcu ratne spremnosti povećava vjerovatnoću da se geopolitički problemi posmatraju kroz vojna, a ne politička rješenja.

Historijsko deja vu

Upravo bi Evropa trebala ovoj novoj talasanoj militarizaciji pristupiti s mnogo većom opreznošću. Vlastita historija kontinenta je previše mračna da bi se naoružavanje tretiralo kao normalna industrijska promjena. Utrka u naoružanju prije 1914. učvrstila je fronte i doprinijela pretvaranju kriza u katastrofe. Slom međuratnog poretka 1930-ih završio je u drugom totalnom ratu. Naoružavanje ne izaziva automatski sukobe, ali pojačava sigurnosnu dilemu. Ono čini da odbrambene mjere jedne države izgledaju ofanzivno drugoj i istovremeno stvara unutrašnje interese – kompanije, radna mjesta, regije i lobije – koji više profitiraju od trajne napetosti nego od deeskalacije.

U samoj srži trenutnih evropskih ambicija leži praktičan paradoks. Brisel traži jaču evropsku odbrambenu industriju, ali EU sam priznaje da je između početka ruske invazije i juna 2023. godine čak 78 posto odbrambenih nabavki država članica obavljeno izvan EU – od čega 63 posto kod američkih dobavljača. Evropska komisija dodatno ističe da evropskoj odbrambenoj industriji nedostaje veličina i da ostaje fragmentirana, dok ključne sirovine snažno zavise od vanjskih izvora: 98 posto potreba EU za magnetima od rijetkih zemalja pokrivaju kineski uvozi, 97 posto magnezija dolazi iz Kine, 98 posto borata iz Turkiye, a 71 posto metala iz grupe platine iz Južne Afrike. Drugim riječima, Evropa pokušava izgraditi suverenu vojno-industrijsku bazu na lancima snabdijevanja koji su i dalje duboko vanevropski. To projekt čini ne samo politički rizičnim, nego i materijalno složenim.

Naoružavanje može obećavati otpornost, ekonomski rast i novu industrijsku budućnost, ali ako se provodi bez mjere, na kraju možda neće učiniti Evropu sigurnijom. Umjesto toga, moglo bi je naviknuti na konfrontaciju, učiniti zavisnijom od militarizirane privrede i osjetljivijom na upravo onu nestabilnost kojoj navodno želi odoljeti.

 *Mišljenja izražena u ovom članku su autorova i ne odražavaju nužno uređivačku politiku TRT Balkan.