Francuski parlament usvojio je zakon o repatrijaciji posmrtnih ostataka pripadnika autohtonih naroda, koji su krajem 19. stoljeća dovedeni iz Amerike u Francusku kako bi bili izloženi u etnografskim vrtovima, gdje su kasnije umrli zbog loših uslova, a njihovi posmrtni ostaci od tada su čuvani u pariskim muzejima.

Prema ovoj historijskoj odluci, šest tijela i osam odljeva koji pripadaju narodima Kalina i Arawak iz Amerike, a koji su se čuvali u Nacionalnom muzeju prirodne historije u Parizu, vraćeni su u Francusku Gvajanu, njihovu matičnu zemlju.

Ovi ljudi, koji su krajem 19. stoljeća prisilno dovedeni u Evropu, izgubili su živote dok su bili izloženi u takozvanim ljudskim zoološkim vrtovima, a njihovi posmrtni ostaci uključeni su u naučne zbirke i decenijama čuvani u Francuskoj.

Ljudski zoološki vrtovi bili su etnološke izložbe popularne u zapadnom svijetu od kraja 19. do sredine 20. stoljeća i predstavljaju jedno od najsramotnijih rasističkih poglavlja u historiji kolonijalizma.

U okviru ove prakse, pripadnici autohtonih naroda iz Afrike, Azije i Amerike bili su otimani ili prisilno dovođeni u evropske i američke gradove, gdje su javnosti izlagani u kavezima poput onih u zoološkim vrtovima ili u ograđenim, vještački napravljenim selima.

 Proizvodnja rasne nadmoći

Ljudski zoološki vrtovi zapravo su bili propagandno sredstvo koje su zapadne kolonijalne sile koristile za učvršćivanje svoje ekonomske, kulturne i ideološke dominacije.

Putem ovih izložbi zapadno društvo suprotstavljalo je vlastiti „civilizirani“ svijet „primitivnom“ ili „divljačkom“ načinu života izloženih naroda, čime je perpetuiran mit o nadmoći bijelog čovjeka.

Takva praksa ujedno je postavila temelje za moralno opravdavanje kolonijalizma. Naprimjer, omogućila je da se masakri i pljačka resursa u Africi pred zapadnom javnošću predstave kao „humanitarna pomoć“ i „modernizacija“.

Poznata pjesma Rudyarda Kiplinga „Teret bijelog čovjeka“ (The White Man’s Burden) iz 1899. godine bila je sažetak takve ideološke propagande. Prema Kiplingu, bijelom čovjeku bila je povjerena sveta dužnost, navodno od Boga, da obrazovanjem spasi domorodačko stanovništvo od „divljaštva“.

Neki antropolozi i naučnici iz 19. stoljeća, poput Samuela Georgea Mortona i Ernsta Haeckela, proučavali su ove ljude označavajući ih kao „kariku koja nedostaje u evoluciji“ ili „inferiornu rasu“, nastojeći proizvesti pseudonaučne dokaze kojima bi potkrijepili svoje rasističke teorije.

Kada je propaganda postala „nauka“

Crnci, starosjedilački narodi Amerike i Azijati, s druge strane, postavljani su na najniže stepenice te evolutivne ljestvice, kao „prijelazni oblik između čovjeka i majmuna“ ili „djeca u tijelima odraslih“. Upravo je ta gnusna „logika“ stajala iza prakse izlaganja crnaca u istim kavezima s majmunima u ljudskim zoološkim vrtovima.

Baš kao što su minerali opljačkani iz kolonija pretvarani u robu, i ljudi iz tih područja postali su roba koja je donosila ogroman prihod od prodaje ulaznica.

Vlasnici ljudskih zooloških vrtova osnovanih u Parizu, Hamburgu, Štutgartu, Minhenu, Bronxu, St. Louisu, Antwerpenu, Barseloni, Londonu, Milanu, Varšavi, Baselu i New Yorku tako su postajali milioneri. Trgovci ljudima koji su se bavili trgovinom ljudskim bićima i danas to čine na različite načine.

Carl Hagenbeck, trgovac divljim životinjama iz Hamburga, bio je među prvima koji su organizirali izložbe „divljih ljudi“, dovodeći od 1870-ih Nubijce, Eskime i Patagonce.

Historijski mu se pripisuje zasluga za izum modernog ljudskog zoološkog vrta, u Njemačkoj poznatog kao Völkerschauen („etnološke izložbe“ ili „etnički spektakli“). Njegovo naslijeđe duboko je povezano s institucionalizacijom naučnog rasizma i kolonijalne propagande.

Carstvo, zabava i profit

Svjetska izložba u Parizu 1889. godine (Exposition Universelle) bila je jedna od najvećih izložbi kolonijalističke propagande i masovne etnologije u historiji čovječanstva.

Organizirana u samom središtu proslave čija je tema bila „sloboda i jednakost“, povodom stogodišnjice Francuske revolucije, „ljudski zoološki vrtovi“ ogolili su kolonijalistički karakter tadašnjih evropskih sila.

U sklopu ove grandiozne izložbe, u sjeni Eiffelovog tornja postavljeno je „Crnačko selo“ (Village Nègre). U njemu je više od 400 pripadnika autohtonih naroda dovedenih iz kolonija bilo izloženo milionima posjetilaca, polugolo i zatvoreno u ograđenim prostorima nalik kavezima.

U okviru Pariske kolonijalne izložbe 1907. godine, u Vincenneskoj šumi, istočno od Pariza, privremeno je izgrađeno šest različitih „autohtonih sela“ kako bi se demonstrirala moć kolonijalnog carstva.

Ljudi dovedeni iz područja poput Madagaskara, Indokine, Konga i Sudana bili su prisiljeni živjeti u tim vještačkim selima i izvoditi inscenirane ceremonije.

Desetine pripadnika autohtonih naroda, koji nisu imali nikakvu zaštitu od jesenske hladnoće u Parizu niti od bolesti kojima su se zarazili u Evropi, poput tuberkuloze i velikih boginja, izgubile su život tokom izložbe. Neki od preminulih sahranjeni su direktno u tom vrtu.

Izložba je usavršila koncept „izlaganja ljudi i životinja u istom prirodnom okruženju“, koji je razvio trgovac divljim životinjama Carl Hagenbeck. Dodatno dovođenje deset indijskih slonova i deva iz kolonija još je više učvrstilo percepciju „divlje prirode“.

Tehnologija filma, koja se u to vrijeme tek razvijala, prikazivala je ove ljude kao kolonijalne „divljake“. Posjetioci u Vincennesu mogli su te „egzotične prizore“ gledati uživo na ekranu, pa im čak i bacati hranu.

Međunarodna kolonijalna izložba 1931. godine, u međuvremenu, označila je vrhunac „ljudskih zooloških vrtova“ u Francuskoj.

Izložbu, koja je trajala šest mjeseci, posjetilo je oko 33 miliona ljudi. Kako bi zadovoljili želju posjetilaca da vide „divlje ljude“, organizatori su pripadnike naroda Kanak, autohtonog stanovništva Nove Kaledonije, prisiljavali da jedu sirovo meso dok su bili zatvoreni u kavezima.

Početak otpora

Dok je izložba 1931. godine bila u toku, francuski intelektualci i umjetnici, među kojima su bili Louis Aragon, André Breton i Paul Éluard, pokrenuli su veliku kampanju protiv ovog barbarstva. Dijelili su letke pod naslovom „Ne visitez pas l’Exposition Coloniale“ („Ne posjećujte kolonijalnu izložbu“).

Upravo u toj fazi, kada su se te pseudonaučne teorije predstavljale javnosti, „ljudski zoološki vrtovi“ imali su veoma važnu ulogu.

Kada bi običan Evropljanin vidio domoroca, polugolog iza kaveza, prisiljenog da jede sirovo meso i izvodi primitivne plesove, vlastitim bi očima povjerovao u istinitost propagande koju je čitao u novinama: „Mi smo superiorni; moramo ih civilizirati.“

Ove izložbe služile su kao svojevrsni masovni opijum, utišavajući glasove zapadnih neistomišljenika koji su dovodili u pitanje legitimnost bogatstva stečenog iz kolonija i ogromnih vojnih izdataka.

Popularnost ljudskih zooloških vrtova počela je opadati nakon 1930-ih, s postepenim buđenjem antirasističke svijesti i početkom borbi koloniziranih naroda za nezavisnost. Ipak, posljednji trag ove sramotne prakse seže sve do 1958. godine, kada je na Svjetskoj izložbi u Briselu postavljena posljednja izložba „kongoanskog sela“.

Danas savremena antropologija i historijska istraživanja ovo razdoblje smatraju jednim od najmračnijih kulturnih naslijeđa kolonijalizma.

*Mišljenja izražena u ovom članku su autorova i ne odražavaju nužno uređivačku politiku TRT Balkan.