Turkiye je po peti put bila domaćin Diplomatskog foruma u Antaliji, koji je još jednom postao centralna platforma za globalnu kriznu diplomatiju – od Gaze i Irana do Ukrajine.

Iako su međunarodni akteri bili široko zastupljeni, zapadna Evropa je ostala primjetno suzdržana.

To je još značajnije s obzirom na to da je Evropa posebno pogođena aktuelnim krizama – od rata u Ukrajini i eskalacije na Bliskom istoku do energetske nesigurnosti.

Umjesto da iskoristi ovu diplomatsku platformu, ona ostaje distancirana, vođena ideološkim rezervama i potcjenjivanjem promjena u globalnim odnosima moći.

Kao rezultat toga, uloga Turkiye kao nezavisnog diplomatskog aktera sve više dolazi u prvi plan.

Rastuća diplomatska uloga Turkiye

Posljednjih godina, Turkiye se profilirala kao ključni akter kroz aktivnu diplomatiju i rastuće odbrambene kapacitete.

Kada se sagledaju glavne globalne krize koje dominiraju međunarodnom agendom, postaje jasno da se mnogi od tih sukoba dešavaju u neposrednom geografskom okruženju Turkiye.

Arapsko proljeće kulminiralo je sirijskim građanskim ratom na južnoj granici Turkiye, dok je rat u Iraku već ranije destabilizirao region.

Na sjeveru, rat Rusije i Ukrajine i dalje traje, dok je na istoku višedecenijska jermenska okupacija Nagorno-Karabaha okončana rješavanjem sukoba između Azerbejdžana i Jermenije.

Građanski rat u Libiji također je potresao mediteranski region i imao direktne sigurnosne posljedice za Turkiye.

Od 7. oktobra 2023. godine situacija na Bliskom istoku dodatno se pogoršala. Nad Palestincima u Gazi počinjeno je jedno od najtežih zločina u novijoj historiji.

Istovremeno, Izrael je proširio svoje vojne aktivnosti na regionalnom nivou.

Zajedničkim američko-izraelskim napadima na Iran 28. februara eskalacija je dostigla novi nivo s globalnim posljedicama – što se, između ostalog, ogleda u zatvaranju Hormuškog moreuza i pogoršanju energetske krize.

Sve ove krize odvijaju se u neposrednom strateškom okruženju Turkiye i direktno utiču na sigurnost, ekonomiju i humanitarna pitanja zemlje.

Ankara je u tom okruženju igrala aktivnu i oblikujuću ulogu. U nekim slučajevima Turkiye je vojno intervenisala, primjerice u Siriji, Libiji i u kontekstu Nagorno-Karabaha.

U drugim situacijama zemlja je djelovala kao posrednik, posebno između Rusije i Ukrajine – bilo u rješavanju krize sa žitom, omogućavanju razmjene zarobljenika ili olakšavanju direktnih pregovora između zaraćenih strana.

Ojačani vojni i diplomatski kapaciteti Turkiye pomogli su u obuzdavanju nekih kriza, a u drugim slučajevima spriječili njihovu dalju eskalaciju.

Ovi procesi su transformisali Turkiye iz zemlje koja je dugo bila primarno usmjerena na unutrašnje izazove u ključnog regionalnog aktera i sve značajnijeg globalnog posrednika u odnosima moći.

Danas Turkiye više nije samo dio kriznog okruženja, već akter koji ga aktivno oblikuje.

U tom kontekstu, Diplomatski forum u Antaliji može se posmatrati kao izraz njenog konsolidovanog diplomatskog iskustva, političke sposobnosti djelovanja i uspostavljenih odnosa s različitim međunarodnim akterima.

U navedenim kriznim područjima Turkiye je zauzela poziciju koja se značajno razlikuje od pozicija mnogih zapadnoevropskih država.

Dok su mnoge zapadnoevropske države svoje politike usko uskladile s politikama Izraela, Ankara je nastojala da se orijentiše prema temeljnim principima međunarodnog prava i uspostavljenim diplomatskim tradicijama.

Upravo ta kombinacija principijelne vanjske politike, strateške fleksibilnosti i diplomatskog iskustva dala je Turkiye relativno snažnu i kredibilnu poziciju.

Ankara je tu poziciju koristila ne samo za jačanje svoje strateške autonomije, nego i za rješavanje kriza.

Turkiye počiva na tri ključna stuba: prvo, dosljedan i razumljiv politički stav; drugo, historijski razvijena diplomatska kompetencija; i treće, sve veća vojna snaga i sposobnost odvraćanja.

Uspjeh Diplomatskog foruma u Antaliji, koji je ove godine održan po peti put, predstavlja do sada najuočljiviju manifestaciju tog razvoja.

Visok nivo međunarodnog učešća, širina tema koje su obuhvaćene i sve veća relevantnost foruma pokazuju da se Turkiye sve više uspostavlja kao nezavisno diplomatsko središte.

To je mjesto gdje se različite perspektive susreću i gdje se globalni sukobi redefinišu izvan tradicionalnih zapadnih okvira.

Evropa u globalnoj diplomatiji: oblikovatelj ili posmatrač?

Većina navedenih kriza direktno pogađa Evropu. Rat Rusije i Ukrajine, uloga Izraela u eroziji međunarodnog poretka i pravnih normi, napadi na Iran te posljedična nova energetska kriza direktno potkopavaju interese i stabilnost evropskih država.

Ipak, ukupni bilans Evrope je poražavajući. Ni u rješavanju ovih kriza, ni u efikasnom ograničavanju njihovih posljedica, Evropa nije uspjela razviti nezavisnu ulogu.

Činjenica da politička težina Evrope za pregovaračkim stolom opada i da je njena sposobnost djelovanja ozbiljno ograničena bez podrške SAD-a danas je otvoreno priznata realnost evropske politike.

U tom kontekstu postavlja se pitanje strateških alternativa. Pogled na geostrateški položaj Evrope pokazuje strukturna ograničenja unutar kojih se kontinent sve više nalazi.

Uhvaćena između Rusije kao sigurnosnog izazova i Kine kao ekonomske sile, Evropa nastavlja gubiti autonomiju. U takvim uslovima potraga za novim partnerima postaje sve hitnija.

Turkiye se nameće kao očigledan izbor. Njena geografska blizina, politička sposobnost djelovanja i prisutnost u ključnim konfliktnim područjima nude Evropi konkretnu priliku da povrati izgubljeni prostor za djelovanje.

Zato je još značajnije što, uprkos tim interesima, Evropa i dalje izbjegava dublju saradnju s Turkiye.

Umjesto razvoja novih strateških partnerstava, Turkiye se sve više svrstava uz geopolitičke rivale Evrope poput Rusije i Kine.

Nedavne izjave predsjednice Evropske komisije Ursule von der Leyen ilustruju takav stav: Evropa pozicionira Turkiye ne uz sebe, nego nasuprot sebi.

Iako je ta izjava kasnije djelimično ublažena, ona ipak otkriva osnovni stav Evrope prema Turkiye.

Takav pristup sve više djeluje nelogično u svjetlu geopolitičkih realnosti. U periodu rastuće nesigurnosti i smanjenog uticaja, ideološki distanciran odnos prema Turkiye teško je razumljiv.

Evropa mora preispitati svoje strateške prioritete i proširiti prostor za djelovanje. Saradnja s Turkiye na ravnopravnoj osnovi nije opcija, nego nužnost.

Vrijeme za ovu preorijentaciju je ograničeno. Kako se globalni poredak dalje mijenja, prostor djelovanja Evrope nastavlja da se sužava.

*Mišljenja izražena u ovom članku su autorova i ne odražavaju nužno uređivačku politiku TRT Balkan.