Globalna utrka za umjetnu inteligenciju (AI) sve više poprima oblik dvoblokovnog poretka: Sjedinjene Američke Države i Kina s jedne strane, te Evropa, centralne sile i zemlje u razvoju s druge.
Njemački kancelar Friedrich Merz zahtijevao je da Evropa ne prepusti vodeću ulogu Kini i SAD-u, dok je francuski predsjednik Emmanuel Macron zagovarao davanje prednosti evropskim kompanijama u javnim digitalnim projektima.
Sve veći broj dokaza ukazuje da Kina i Sjedinjene Države grade strukturne prednosti kroz cijeli lanac vrijednosti AI-ja, obuhvatajući talente, računalnu snagu, kapital, najsavremenije modele, cloud infrastrukturu i industrijske ekosisteme.
Zajedno zapošljavaju otprilike 70 posto vodećih svjetskih istraživača mašinskog učenja i raspolažu s blizu 90 posto globalne računalne snage. Također privlače veliku većinu AI investicija – više nego dvostruko u odnosu na sve ostale zemlje zajedno.
U prethodnim tehnološkim revolucijama, zemlje izvan vodeće grupe postepeno su usvajale nove tehnologije i sustizale ih. Kod AI-ja, taj put može biti blokiran.
Napredak u AI-ju ne zavisi samo od briljantnih inženjera ili odličnih univerziteta, već i od čipova, podatkovnih centara, cloud platformi, pristupačne električne energije i značajnih kapitalnih ulaganja.
Zemlje koje nemaju ove temelje ne samo da bi mogle zaostati, već bi mogle postati zavisne od sistema razvijenih, hostovanih i kontrolisanih drugdje.
SAD ostaje najjači igrač u nekoliko ključnih oblasti. Ima 5.427 podatkovnih centara, više od deset puta više nego bilo koja druga zemlja, i nastavlja prednjačiti u svijetu po privatnim AI investicijama.
Procjenjuje se da su privatne AI investicije u SAD-u 23 puta veće nego u Kini; u oblasti generativne AI, američke investicije značajno nadmašuju kombinirani iznos Kine i Evrope.
Međutim, Kina je izgradila snažnu alternativnu bazu. Zemlja prednjači po broju naučnih publikacija, citata i odobrenih patenata. Sjedinjene Države i dalje proizvode više patenata s velikim uticajem i najsavremenije modele, ali kinesko naučno i industrijsko širenje brzo smanjuje tu razliku.
U 2025. godini SAD je proizveo 59 značajnih AI modela, dok je Kina imala 35. Istovremeno, udio Kine u 100 najcitiranijih AI radova porastao je sa 33 posto u 2021. na 41 posto u 2024.
Previše retorike, premalo implementacije
Evropa nije odsutna iz utrke umjetne inteligencije, ali je slabija nego što njena politička retorika sugerira. Evropska unija se pozicionirala kao regulatorna sila, što je najočitije kroz Zakon EU o umjetnoj inteligenciji.
Širom Evrope, uključujući i Veliku Britaniju, postoje snažni istraživači, odlični univerziteti i velike kompanije poput Helsinga i Mistrala. Ipak, Evropa ima ograničen uspjeh u pretvaranju istraživanja u globalno konkurentne biznise.
Evropske startup kompanije često se sele u Sjedinjene Države kako bi imale pristup kapitalu, klijentima i računalnoj snazi. Mnogi vodeći evropski AI istraživači nastavljaju postdiplomske studije u SAD-u i tamo ostaju.
Još ozbiljniji je nedostatak infrastrukture. Direktor Mistrala Arthur Mensch, upozorio je da evropska zavisnost od američke cloud infrastrukture za treniranje AI modela predstavlja stratešku ranjivost.
Mistral se smatra jedinom evropskom kompanijom čiji je jezički model, prema stručnjacima, sposoban konkurirati ChatGPT-u i drugim američkim sistemima, što ga čini ključnim temeljem evropskog zahtjeva za tehnološku nezavisnost.
Čak i ako evropske kompanije razviju snažne modele, osnovna infrastruktura za treniranje, čipovi i cloud kapacitet često ostaju pod kontrolom neevropskih kompanija.
Projekat GAIA-X pokazuje ograničenja trenutnog evropskog pristupa. Pokrenut 2019. kao francusko-njemačka cloud inicijativa, predstavljen je kao veliki korak ka evropskom digitalnom suverenitetu.
U praksi, međutim, projekat nije uspio ostvariti obećani obim operativne infrastrukture. Evropski cloud provajderi drže samo mali dio kontinentalnog tržišta, a taj udio se smanjuje umjesto da raste.
Zatvaranje ovog jaza zahtijevalo bi trajna, koordinirana ulaganja u razmjerama koje trenutno nisu politički izvodive na nivou EU.
Azijska hardverska prednost, evropska strukturna slabost
Izvan SAD-a i Kine, nekoliko azijskih ekonomija identificiralo je jasne ulazne tačke u AI ekonomiju, pri čemu se Južna Koreja i Tajvan ističu kao najznačajniji primjeri.
Ekspanzija AI čipova pogurala je Tajvan i Južnu Koreju ispred Velike Britanije u globalnim tržišnim rangiranjima.
Ovaj razvoj pokreću kompanije u samom srcu AI infrastrukture: Taiwan Semiconductor Manufacturing Company (TSMC), najveći svjetski proizvođač čipova po ugovoru, te južnokorejski Samsung Electronics i SK Hynix, koji dominiraju ključnim tržištima memorije.
TSMC je sada jedna od najvećih svjetskih kompanija, s tržišnom kapitalizacijom od približno 1,8 biliona američkih dolara. Samsung i SK Hynix zajedno imaju kombiniranu tržišnu vrijednost od blizu 1,5 biliona dolara.
Za poređenje, ukupna tržišna vrijednost svih tehnoloških dionica u evropskom indeksu Stoxx Europe 600 iznosi oko 1,4 biliona dolara.
Azija profitira od hardverskih temelja AI revolucije, dok Evropa ostaje više fokusirana na regulaciju, finansijske usluge i fragmentirane digitalne inicijative.
Tu postaju važne srednje sile. Nijedna srednja sila ne može realno replicirati cijeli AI ekosistem kakav imaju SAD ili Kina. Međutim, mogu kombinirati komplementarne prednosti, poput energije, geografije, hardvera, talenata, industrijskih aplikacija i pristupa tržištu.
Cijene električne energije u Turkiye su otprilike četvrtina evropskog prosjeka. Kako je električna energija jedan od najznačajnijih troškova za podatkovne centre, Turkiye se nameće kao vodeća potencijalna lokacija za ulaganja u podatkovne centre.
AI jaz nije samo ekonomski problem; to je i sigurnosno pitanje. Ako bi SAD ili Kina danas uskratili nekoj zemlji pristup AI sistemima koji se hostuju na njihovoj teritoriji, neposredne posljedice možda bi još uvijek bile ograničene.
Većina bolnica, vojnih sistema, elektroenergetskih mreža i javnih službi još uvijek nije potpuno zavisna od najsavremenije AI tehnologije.
Ali to će se promijeniti. Kako AI bude sve dublje ugrađen u ključnu infrastrukturu, odbrambene sisteme, logistiku, finansije, zdravstvo i javnu administraciju, oslanjanje na strane AI platforme postat će strateška ranjivost.
Sjedinjene Države i Kina već su pokazale, u drugim oblastima, spremnost da koriste tehnološke i ekonomske zavisnosti kao sredstvo pritiska. Nema razloga vjerovati da će s umjetnom inteligencijom biti drugačije.
Zbog toga su podatkovni centri, cloud infrastruktura i energetska politika postali pitanja nacionalne strategije. Zemlje koje ne kontrolišu značajan dio AI infrastrukture mogle bi u budućnosti imati ograničen politički manevarski prostor u odnosu na one koje to čine.
Koncentracija AI moći u Sjedinjenim Državama i Kini predstavlja dugoročan strateški izazov za Evropu i druge srednje sile.
Azija, posebno Južna Koreja i Tajvan, iskoristila je prilike kroz svoje hardverske i poluprovodničke ekosisteme. Evropa, nasuprot tome, rizikuje da zaostane zbog visokih troškova energije, slabe komercijalizacije, fragmentirane cloud infrastrukture i prevelikog oslanjanja na regulaciju.
Jaz između američko-kineske AI osovine i ostatka svijeta se produbljuje.
Ako srednje sile ne uspiju koordinirati svoje strategije u oblastima energije, računalne snage, hardvera, talenata i kapitala, AI podjela će postati trajna struktura tehnološke zavisnosti.
*Mišljenja izražena u ovom članku su autorova i ne odražavaju nužno uređivačku politiku TRT Balkan.
