Επί αιώνες, Τούρκοι και Ισπανοί έπλαθαν εικόνες ο ένας για τον άλλον στη φαντασία τους, πολύ πριν έρθουν σε πραγματική επαφή.
Στην Ισπανία του 16ου και του 17ου αιώνα, η μορφή του «Τούρκου» έβρισκε τη θέση της σε πίνακες ζωγραφικής, θεατρικά έργα, γιορτές, κηρύγματα και πολεμικές αφηγήσεις. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν τότε μία από τις μεγάλες δυνάμεις της Μεσογείου και παράλληλα ένας από τους κυριότερους αντιπάλους της ισπανικής μοναρχίας.
Στην άλλη όχθη της θάλασσας, ωστόσο, η Ισπανία κατείχε συνήθως μια λιγότερο σταθερή θέση στις οθωμανικές μέριμνες.
Αυτή η αντίφαση (να φαντάζεσαι έντονα τον άλλον, αλλά να γνωρίζεις ελάχιστα γι' αυτόν) αποτέλεσε επαναλαμβανόμενο θέμα σε συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στην Ιστάνμπουλ, για την επέτειο της ισπανο-οθωμανικής Συνθήκης Ειρήνης και Φιλίας του 1782.
Επί δύο ημέρες, Ισπανοί και Τούρκοι ιστορικοί ανασύνθεσαν μια σχέση πολύ πιο περίπλοκη και πολυδιάστατη από το απλοϊκό αφήγημα του ανταγωνισμού, της ειρήνης και της μετέπειτα συμφιλίωσης.
Διότι η Ισπανία και η Τουρκία συναντώνται εδώ και πέντε αιώνες. Αυτό που έχει αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο το πράττουν.
Από τους πρώτους κιόλας αιώνες της, η Οθωμανική Αυτοκρατορία κατείχε κεντρική θέση στη φαντασία των Ισπανών.
Και οι δύο δυνάμεις μάχονταν για τον έλεγχο της Μεσογείου. Κουρσάροι που υπάγονταν στις οθωμανικές επαρχίες της Βόρειας Αφρικής, όπως το Αλγέρι και η Τυνησία, εξαπέλυαν επιδρομές στις ακτές της Ιβηρικής, ενώ χιλιάδες άνθρωποι βίωναν από πρώτο χέρι τον πόλεμο ή την αιχμαλωσία.
Η Ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571, μια ιστορική ναυτική σύγκρουση στην οποία συμμετείχε ο γνωστός συγγραφέας Μιγκέλ ντε Θερβάντες, δημιουργός του Δον Κιχώτη, άφησε ανεξίτηλο το στίγμα της στη γεωπολιτική της εποχής και κατέληξε να αποτελεί το κορυφαίο σύμβολο αυτού του ανταγωνισμού.
Όμως εκείνη την εποχή, ο «Τούρκος» ήταν κάτι πολύ περισσότερο από ένας στρατιωτικός αντίπαλος. Έκανε την εμφάνισή του σε θεατρικά έργα, λαϊκές μπαλάντες, δημόσιους εορτασμούς και εικαστικά έργα.
Ένα ερευνητικό πρόγραμμα υπό τη διεύθυνση του ιστορικού τέχνης Ιβάν Ρέγα Κάστρο γύρω από τη συγκρότηση του τουρκικού φαντασιακού, αναλύει ακριβώς το πώς αυτές οι αναπαραστάσεις προσαρμόζονταν στις ανάγκες της εκάστοτε εποχής. Στην ισπανική ζωγραφική του 16ου και 17ου αιώνα, η παρουσία του ήταν σχετικά διακριτική αλλά σταθερή, φτάνοντας ακόμη και στα αμερικανικά εδάφη της ισπανικής μοναρχίας.
Με την πάροδο του χρόνου, επιπλέον, ο Τούρκος μετατράπηκε σε μια αναγνωρίσιμη εικόνα του «εχθρού»: μπορούσε να απεικονίζεται ως νικημένος αιχμάλωτος, ως επίφοβος πολεμιστής ή ακόμη και ως γελοιοποιημένη μορφή, ενώ χρησιμοποιούνταν μέχρι και αναχρονιστικά, για να αναπαραστήσει συγκρούσεις που είχαν συμβεί αιώνες πριν από την οθωμανική εξάπλωση.
Το πρόβλημα ήταν ότι αυτές οι εικόνες αποδεικνύονταν συχνά πολύ πιο έντονες από την ίδια την πραγματική γνώση για τον άλλον.
Ακόμα και οι εχθροί διαπραγματεύονταν
Η εικόνα του Τούρκου ως μεγάλου μεσογειακού αντιπάλου δεν εμπόδισε τους Ισπανούς και τους Οθωμανούς να συνομιλούν μεταξύ τους όποτε κρινόταν αναγκαίο.
Προς τα τέλη του 16ου αιώνα, έπειτα από συγκρούσεις δεκαετιών, και οι δύο αυτοκρατορίες άρχισαν να αναζητούν τρόπους για να περιορίσουν έναν ανταγωνισμό που γινόταν ολοένα και πιο δαπανηρός.
Δεν υπήρχαν μόνιμες πρεσβείες μεταξύ Μαδρίτης και Ιστάνμπουλ, ωστόσο απεσταλμένοι, μεσάζοντες, έμποροι και πράκτορες μετέφεραν μηνύματα ανάμεσα στις δύο αυλές.
Υπήρχαν διπλωματικές επαφές, μυστικές διαπραγματεύσεις, ακόμη και σχέδια με στόχο την επίτευξη μιας πιο διαρκούς ειρήνης.
Κατά τη διάρκεια του συνεδρίου στην Ιστάνμπουλ, ο ιστορικός και ειδικός στην πρώιμη νεότερη οθωμανική περίοδο, Εβρίμ Τούρκτσελικ, συνόψισε εύγλωττα την κατάσταση με τη φράση: «Διαπραγμάτευση χωρίς εξομάλυνση».
Αυτό μας βοηθά να κατανοήσουμε μια πραγματικότητα που συχνά χάνεται όταν η ιστορία ανάγεται αποκλειστικά στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου και στους Μεσογειακούς Πολέμους: η Ισπανία και η Οθωμανική Αυτοκρατορία μπορούσαν να βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση και, ταυτόχρονα, να διατηρούν ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας.
Επιπλέον, η Μεσόγειος του 16ου και 17ου αιώνα δεν ήταν χωρισμένη σε δύο απόλυτα απομονωμένους κόσμους.
Μέσα από τα λιμάνια της δεν διακινούνταν μόνο εμπορεύματα και ειδήσεις, αλλά κυκλοφορούσαν επίσης απελευθερωμένοι αιχμάλωτοι, άνθρωποι που είχαν ασπαστεί το Ισλάμ, διερμηνείς, έμποροι και ιερωμένοι.
Τα σύνορα χώριζαν, αλλά την ίδια στιγμή ένωναν.
Αυτή η συνύπαρξη ανταγωνισμού και διπλωματικής αλληλεπίδρασης εξηγεί επίσης γιατί η συνθήκη που υπεγράφη το 1782 δεν προέκυψε από το πουθενά.
Αντιθέτως, αποτέλεσε το καθοριστικό βήμα από μια ευκαιριακή διπλωματία, εξαρτώμενη από μεσάζοντες και ειδικές συγκυρίες, προς μια πολύ πιο σταθερή σχέση. Η μεγάλη αλλαγή σημειώθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, όταν η περίοδος που σημαδεύτηκε από τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου και τον μεγάλο ναυτικό και στρατιωτικό ανταγωνισμό ανήκε πλέον στο παρελθόν, και οι δύο δυνάμεις είχαν νέες προτεραιότητες.
Η Ισπανία στρεφόταν ολοένα και περισσότερο προς τον Ατλαντικό και την Αμερική, ενώ η Οθωμανική Αυτοκρατορία όφειλε να αντιμετωπίσει, μεταξύ άλλων προκλήσεων, την προέλαση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας προς τη Μαύρη Θάλασσα και τη νοτιοανατολική Ευρώπη.
Το 1782 υπέγραψαν στην Ιστάνμπουλ μια Συνθήκη Ειρήνης, Φιλίας και Εμπορίου, η οποία επικυρώθηκε το επόμενο έτος. Αντί να εγκαινιάσει μια ξαφνική φιλία, η συμφωνία μετέτρεψε τον πρώην αντίπαλο σε έναν σταθερό εταίρο.
Όπως συνόψισε κατά τη διάρκεια του συνεδρίου η ιστορικός Έλσα Μεδίνα Ιγλέσιας, επρόκειτο για τη σύγκλιση «δύο κρατικών λογικών». Έκτοτε, η σχέση δεν βασιζόταν πλέον αποκλειστικά σε περιστασιακούς απεσταλμένους και άνοιξε τον δρόμο για πιο τακτικές διπλωματικές αποστολές, προξενεία και εμπορικές επαφές.
Από την πολιτική στην πολιτιστική προσέγγιση
Η επόμενη μεγάλη αλλαγή σημειώθηκε τον 20ό αιώνα. Μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Δημοκρατία της Τουρκίας ανακηρύχθηκε το 1923 υπό την ηγεσία του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, και μόλις έναν χρόνο αργότερα, η Ισπανία υπέγραψε Συνθήκη Φιλίας με το νεοσύστατο κράτος.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα εκείνης της εποχής υπήρξε ο Γιαχιά Κεμάλ Μπεγιατλί, ένας από τους σπουδαιότερους Τούρκους ποιητές του 20ού αιώνα και δημιουργός του ποιήματος «Χορός στην Ανδαλουσία», ο οποίος έφτασε στη Μαδρίτη το 1929 ως διπλωμάτης και πρώτος πληρεξούσιος υπουργός της νέας Δημοκρατίας στην Ισπανία.
Ενσάρκωνε με ιδανικό τρόπο το πώς ο πολιτισμός και η διπλωματία άρχιζαν να διαπλέκονται, σε μια σχέση πολύ διαφορετική από εκείνη των προηγούμενων αιώνων.
Επί δεκαετίες, ωστόσο, οι σχέσεις παρέμειναν σχετικά διακριτικές. Μια ουσιαστική προσέγγιση άρχισε να γίνεται πιο ορατή τις δεκαετίες του 1980 και του '90.
Η Ισπανία είχε εξέλθει από μια 40ετή δικτατορία και είχε ενταχθεί στο ΝΑΤΟ και στην τότε Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα.
Παράλληλα, η Τουρκία, μέλος της υπερατλαντικής συμμαχίας από το 1952, ενίσχυε επίσης τους δεσμούς της με την Ευρώπη. Οι επίσημες επισκέψεις έγιναν συχνότερες και οι δύο κυβερνήσεις άρχισαν να διατηρούν μια πιο τακτική πολιτική επαφή.
Ένα από τα πιο ευδιάκριτα σύμβολα αυτής της νέας εποχής υπήρξε η «Συμμαχία των Πολιτισμών».
Η πρωτοβουλία, την οποία πρότεινε το 2004 ο τότε Ισπανός πρωθυπουργός Χοσέ Λουίς Ροδρίγκεθ Θαπατέρο (2004-2011) και συνυιοθέτησε η Τουρκία επί κυβερνήσεως Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, πήγαζε από μια απλή ιδέα: σε έναν κόσμο αυξανόμενης αλληλεξάρτησης, η ασφάλεια, η ανάπτυξη και η ευημερία ορισμένων κοινωνιών δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές απομονωμένα από τις υπόλοιπες.
Με αφετηρία αυτή τη βάση, επιδίωξε να διαμορφώσει μια κοινή πολιτική βούληση για την καταπολέμηση των προκαταλήψεων, των εσφαλμένων αντιλήψεων και της πόλωσης, ιδίως ανάμεσα στις δυτικές και τις μουσουλμανικές κοινωνίες.
Τα Ηνωμένα Έθνη ενέταξαν την πρωτβουλία επισήμως στους κόλπους τους το 2005.
Είναι δύσκολο να βρει κανείς μια εικόνα πιο απομακρυσμένη από εκείνη της Ναυπάκτου: η Ισπανία και η Τουρκία να εμφανίζονται από κοινού, όχι ως εκπρόσωποι πολιτισμών καταδικασμένων σε σύγκρουση, αλλά ως πρωτεργάτες του διαλόγου μεταξύ τους.
Σήμερα, οι σχέσεις μεταξύ Ισπανίας και Τουρκίας δεν βασίζονται πλέον αποκλειστικά στις κυβερνήσεις και τις πρεσβείες. Πρόκειται για μια σχέση ολοένα και πιο ευρεία και πολυδιάστατη, που αγκαλιάζει επιχειρήσεις, πανεπιστήμια, τουρίστες, φοιτητές και βιβλία, και υπόσχεται να συνεχίσει να εμβαθύνεται καθώς ενισχύονται οι επαφές ανάμεσα στις δύο κοινωνίες.
Το 2025, το διμερές εμπόριο ξεπέρασε τα 20,5 δισεκατομμύρια δολάρια, σημειώνοντας ιστορικό ρεκόρ.
Την ίδια χρονιά, περισσότεροι από 452.000 Ισπανοί ταξίδεψαν στην Τουρκία. Η Ιστάνμπουλ, η Καππαδοκία και τα παράλια του Αιγαίου αναδεικνύονται σε ολοένα και πιο δημοφιλείς προορισμούς για τους Ισπανούς.
Οι επαφές ανάμεσα στις δύο χώρες αρχίζουν έτσι να εκτείνονται πολύ πέρα από τις διπλωματικές συνόδους κορυφής.
Οι πολιτιστικοί δεσμοί έχουν επίσης ενισχυθεί. Το Ινστιτούτο Θερβάντες λειτουργεί στην Ιστάνμπουλ από το 2001, ενώ το Ινστιτούτο Γιουνούς Εμρέ διατηρεί παράρτημα στη Μαδρίτη από το 2018.
Και τα δύο λειτουργούν ως εστίες προώθησης της γλώσσας και του πολιτισμού της κάθε χώρας, μέσα από μαθήματα, πολιτιστικές εκδηλώσεις και συναντήσεις που φέρνουν τις δύο κοινωνίες πιο κοντά, πέρα από τις επίσημες σχέσεις.
Σε αυτά προστίθεται η αυξανόμενη κυκλοφορία βιβλίων και ιδεών: Τούρκοι συγγραφείς, όπως ο Ορχάν Παμούκ, ο Ζουλφί Λιβανελί και ο Αχμέτ Χαμντί Τάνπιναρ, διαβάζονται πλέον στα ισπανικά, φέρνοντας θέματα όπως η Ιστάνμπουλ, η μνήμη, ο εκσυγχρονισμός και οι εντάσεις ανάμεσα στην παράδοση και την αλλαγή πιο κοντά στο ισπανόφωνο κοινό.
Την ίδια στιγμή, ισπανικά έργα συνεχίζουν να βρίσκουν νέους αναγνώστες στα τουρκικά.
Η ιστορία δεν υπήρξε απλώς ένα άλμα από την έχθρα στη φιλία. Η πορεία ήταν πιο σύνθετη και σταδιακή: Ισπανοί και Οθωμανοί πρώτα έπλασαν ο ένας τον άλλον στη φαντασία τους, έπειτα έμαθαν να διαπραγματεύονται, αργότερα έχτισαν μόνιμες σχέσεις και, τελικά, άρχισαν να γνωρίζονται πιο άμεσα.
Η Μεσόγειος Θάλασσα, που τον 16ο αιώνα χώριζε τους κόσμους του Φιλίππου Β΄ και των Οθωμανών σουλτάνων, παραμένει στην ίδια θέση. Ωστόσο, η απόσταση ανάμεσα στις δύο όχθες της μοιάζει να μικραίνει.
(Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο TRT Español)
