Ka diçka paradoksale në mënyrën se si NATO-ja ka zgjedhur t'i vlerësojë anëtarët e saj.

Objektivi i shpenzimeve për mbrojtjen si përqindje e Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB), një tregues i hapur, aritmetik dhe politik është kthyer në matësin kryesor të aleancës.

Nëse nuk e arrin këtë objektiv, konsiderohesh "përfitues falas". Nëse e arrin, je "lojtar i ekipit". Formula është e thjeshtë, politika po ashtu, por tabloja që krijon është pothuajse tërësisht e gabuar.

Merrni si shembull Türkiyen. Sipas këtij sistemi tradicional vlerësimi, ajo shpesh paraqitet si një aleate e ndërlikuar, tepër e paparashikueshme, tepër transaksionale dhe tepër e gatshme të ruajë marrëdhënie që e vendosin Brukselin në ‘siklet’.

Megjithatë, ky vlerësim pasqyron një logjikë aleance të ndërtuar për një epokë tjetër, një kohë kur siguria prodhohej nga shtetet e mëdha dhe konsumohej nga ato më të vogla; kur kërcënimet ishin më të qarta dhe kur "ndarja e barrës" nënkuptonte thjesht pagesën e pjesës së secilit në një lloj sigurimi kolektiv.

Por, ajo botë është shpërbërë.

Në botën që po formësohet sot, Türkiye nuk duket si një aleate problematike, por si një nga asetet strategjike më të rëndësishme të NATO-s.

Dallimi që ndryshon gjithçka

Ekziston një dallim i rëndësishëm, por i nënvlerësuar, mes konsumimit të sigurisë dhe prodhimit të saj.

Shumica e shteteve bëjnë të parën: mbështeten te aleancat, përfitojnë nga parandalimi kolektiv dhe kontribuojnë me fonde ose trupa në mekanizmin e përbashkët.

Një numër më i vogël shtetesh bëjnë diçka më të rëndësishme: zhvillojnë kapacitete ushtarake vendase, projektojnë fuqi në rajone ku përndryshe do të mbizotëronte pasiguria, trajnojnë forcat partnere dhe stabilizojnë mjedise që, në të kundërt, do të prodhonin kriza zinxhir.

Türkiye, pothuajse pa bërë zhurmë, është zhvendosur në këtë kategori të dytë.

Industria e saj vendase e mbrojtjes prodhon sisteme të avancuara dronësh që kanë ndryshuar doktrinën e luftës, nga Lufta e Dytë e Karabakut te Libia e deri në Ukrainë.

Forcat e saj të armatosura kanë fituar përvojë reale operative në disa teatro njëkohësisht, në Siri, Detin e Zi dhe Mesdheun Lindor, një përvojë që pak aleatë të NATO-s mund ta krahasojnë.

Përtej kësaj, Türkiye ka ngritur programe trajnimi dhe zhvillimi kapacitetesh në Afrikë, Ballkan, Kaukaz dhe Azi Qendrore, duke u mundësuar shteteve partnere të garantojnë vetë sigurinë e tyre, në vend që ta importojnë atë.

Kjo nuk është një veprimtari dytësore. Sipas çdo përkufizimi serioz, ky është prodhim i sigurisë si një e mirë strategjike publike.

Çfarë tregon në të vërtetë harta?

Mjafton të shohësh se ku operon Türkiye dhe tabloja merr formë vetë.

Në Siri ka zhvilluar operacione të vazhdueshme kundër terrorizmit, ndërsa njëkohësisht është angazhuar në stabilizimin pas konfliktit, duke menaxhuar një nga situatat më të ndërlikuara humanitare dhe të sigurisë në periferinë e NATO-s.

Në Kaukazin Jugor, shteti turk luajti një rol aktiv në rezultatin e çlirimit të territoreve të pushtuara të Azerbajxhanit dhe më pas zgjeroi bashkëpunimin e sigurisë në një rajon ku ndërthuren interesat e Rusisë, Iranit dhe Perëndimit.

Në Detin e Zi, ajo kontrollon ngushticat sipas Konventës së Montreux-it, një kompetencë që e ka përdorur me ndikim të konsiderueshëm strategjik që nga fillimi i luftës Rusi-Ukrainë.

Në Afrikë, partneritetet e saj ushtarake shtrihen në më shumë se dhjetë vende.

Ajo që i dallon këto marrëdhënie nga angazhimet perëndimore apo kineze është pikërisht ajo që rrallë përmendet: Türkiye nuk kërkon asgjë në këmbim.

As të drejta për baza ushtarake, as rreshtim politik dhe as vota në Kombet e Bashkuara.

Në një epokë kur pothuajse çdo fuqi e madhe i shoqëron partneritetet me një çmim politik, kjo qasje ka rezultuar në mënyrë të heshtur revolucionare.

Pyetja për NATO-n nuk është se si ta bëjë Türkiyen më të bindur.

Pyetja është si të ndërtojë një model aleance mjaftueshëm të sofistikuar për të kuptuar realisht atë që Ankaraja kontribuon, dhe çfarë do t'i kushtonte aleancës humbja e këtij kontributi.

Një samit që mund të riformulojë konceptet

Samiti i Ankarasë zhvillohet në një moment kur NATO-ja po detyrohet ta rishikojë vetë arkitekturën e saj.

Tërheqja graduale e Shteteve të Bashkuara, sado e pjesshme apo e përkohshme, ka përshpejtuar debatin evropian mbi autonominë strategjike.

Lufta në Ukrainë ka treguar se parandalimi nuk varet vetëm nga niveli i shpenzimeve, por edhe nga kapaciteti industrial, gatishmëria operative dhe aftësia për të mbështetur partnerët për periudha të gjata.

Në këtë kontekst, aleanca ka nevojë për një mënyrë më të mirë të matjes së vlerës strategjike.

Ajo ka nevojë për tregues që matin jo vetëm sa shpenzon një shtet, por edhe çfarë prodhon: kapacitete vendase, përvojë operative dhe aftësi për të trajnuar e fuqizuar partnerët.

Türkiye është prodhuese sigurie, ofruese sigurie dhe stabilizuese sigurie.

Pyetja e vërtetë është: si do të dukej NATO-ja pa një aleate të aftë të projektojë stabilitet njëkohësisht në Detin e Zi, Lindjen e Mesme, Kaukaz dhe Afrikë?

Përgjigjja është një aleancë më e ekspozuar ndaj paqëndrueshmërisë dhe me dukshëm më pak mjete për ta menaxhuar atë.

Pyetja e vërtetë për ndarjen e barrës

Debati mbi ndarjen e barrës ka mbështetur gjithmonë një supozim të fshehtë: se e mira kryesore strategjike që prodhon NATO-ja është parandalimi i një sulmi konvencional ndaj territorit të aleatëve.

Nëse ky do të ishte funksioni i vetëm i aleancës, atëherë përqindjet e PBB-së dhe kontributet me trupa do të ishin një mënyrë e arsyeshme për të matur kontributin e secilit anëtar.

Por sot, parandalimi i një sulmi konvencional nuk është më misioni i vetëm i NATO-s.

Aleanca vepron në një mjedis të karakterizuar nga presioni në zonat gri, shtete të brishta, konflikte përmes palëve të treta dhe konkurrencë për ndikim në rajone që ndodhen jashtë territorit formal të NATO-s, por që ndikojnë drejtpërdrejt në sigurinë e saj.

Në këtë realitet, vlera e një aleati nuk mund të matet vetëm nga kontributi i tij në mbrojtjen kolektive.

Ajo duhet të matet edhe nga aftësia për të formësuar mjedisin e sigurisë në rajonet që kanë rëndësi, për të prodhuar stabilitet, e jo vetëm për t'u mbrojtur nga mungesa e tij.

Në këtë kuptim, Samiti i Ankarasë përbën një mundësi për të bërë një pyetje shumë më të rëndësishme sesa nëse shtetet anëtare po përmbushin objektivat e shpenzimeve.

Është një mundësi për të pyetur se cilët aleatë janë realisht të aftë të prodhojnë siguri dhe nëse mekanizmat e NATO-s janë mjaftueshëm të zhvilluar për ta njohur dhe shfrytëzuar këtë kapacitet.

Türkiye e ka një përgjigje.

Pyetja është nëse NATO-ja është gati ta dëgjojë.