Raundi i parë i bisedimeve të drejtpërdrejta mes ShBA-së dhe Iranit për t’i dhënë fund luftës në Lindjen e Mesme përfundoi të hënën në Zvicër, pas një seance 18-orëshe pranë Liqenit të Lucernit, të ndërmjetësuar nga Pakistani dhe Katari. Të dyja palët i përshkruan bisedimet si konstruktive dhe ranë dakord për një plan veprimi 60-ditor drejt një marrëveshjeje përfundimtare.

Por, vetëm pak orë pasi delegacionet u larguan, të dyja qeveritë po kundërshtonin publikisht njëra-tjetrën pothuajse për çdo çështje madhore, nga fakti nëse inspektorët e Kombeve të Bashkuara do të lejohen të hyjnë në objektet bërthamore të Iranit deri te pyetja se kush do ta kontrollojë mënyrën se si do të përdoren miliarda dollarë asete të ngrira iraniane. Këto mosmarrëveshje tregojnë se sa larg njëra-tjetrës mbeten ende Uashingtoni dhe Teherani, edhe pse po garojnë me afatin 60-ditor për të shmangur një rikthim të luftës.

Inspektimet bërthamore

Mosmarrëveshja më e mprehtë lidhet me inspektimet bërthamore. Zëvendëspresidenti JD Vance tha të hënën se Irani kishte rënë dakord ta lejonte rikthimin e inspektorëve të Agjencisë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA) në vend, duke e cilësuar këtë si një hap të madh drejt parandalimit të pajisjes së Teheranit me armë bërthamore.

Zyrtarët iranianë e hodhën poshtë shpejt këtë pretendim. Zëdhënësi i Ministrisë së Jashtme, Esmaeil Baqaei, tha se nuk ka vizita të planifikuara të IAEA-s dhe as angazhime të reja për inspektimet.

Më vonë, presidenti i ShBA-së, Donald Trump, këmbënguli se Irani kishte rënë dakord “100 për qind” për inspektimet dhe paralajmëroi se do t’i anulonte bisedimet nëse kjo nuk do të ishte e vërtetë. Ai tha gjithashtu se inspektorët do të hynin në Iran “në kohën e duhur”.

Fondet e ngrira

Të dyja palët nuk bien dakord as për mënyrën se si do të liroheshin dhe përdoreshin asetet e ngrira iraniane sipas çdo marrëveshjeje që mund të arrihet.

Guvernatori i Bankës Qendrore të Iranit, Abdolnaser Hemmati, tha se mekanizmi për këstin e parë të fondeve bazohej në një mirëkuptim të vitit 2023 me Uashingtonin, që mbulonte mallrat thelbësore dhe ilaçet, dhe shtoi se Irani nuk është i detyruar të blejë produkte bujqësore amerikane.

Ai shtoi se Irani mund të blejë misër, grurë ose sojë amerikane nëse çmimet dhe cilësia janë konkurruese, por theksoi se prioriteti i Teheranit është qasja në rezervat e veta valutore dhe fleksibiliteti për mënyrën e shpenzimit të tyre.

Megjithatë, presidenti i ShBA-së, Donald Trump, ka këmbëngulur se çdo fond iranian i zhbllokuar do të vendoset në llogari garancie të kontrolluara nga ShBA-ja dhe do të përdoret posaçërisht për blerjen e produkteve bujqësore amerikane, duke argumentuar se kjo marrëveshje do të përfitonte fermerët amerikanë dhe do të siguronte mbikëqyrje mbi shpenzimet e Iranit.

Zyrtarët iranianë kanë kundërshtuar. Zëdhënësi i Ministrisë së Jashtme, Esmaeil Baqaei, tha se vendimet e Teheranit për importet do të bazohen te “çmimet dhe cilësia”, ndërsa ambasadori iranian në Gjenevë, Ali Bahreini, tha se vetëm Irani do të vendosë se si do të përdoren asetet e tij.

Negociatorët iranianë kanë përmendur një shifër prej rreth 12 miliardë dollarësh si fonde që mund të lirohen, megjithëse Uashingtoni nuk e ka konfirmuar këtë. Vlerësime më të gjera sugjerojnë se Irani ka dhjetëra miliarda dollarë asete të ngrira në disa vende, ndërsa bisedimet aktuale janë përqendruar në një këst fillestar.

Ngushtica e Hormuzit

Një memorandum mirëkuptimi i nënshkruar javën e kaluar synonte të rihapte menjëherë këtë rrugë ujore strategjike dhe të garantonte kalim pa tarifa për 60 ditë, por marrëveshja u përball shpejt me vështirësi.

Korpusi i Gardës Revolucionare Islamike të Iranit tha se po rivendoste kufizimet, duke përmendur “krimet” izraelite në Liban dhe dështimet e ShBA-së për të siguruar një armëpushim.

“Anijet nuk duhet t’i afrohen ngushticës; përndryshe, siguria e tyre do të jetë në rrezik”, shtoi ai.

Negociatori kryesor iranian, Mohammad Bagher Ghalibaf, tha të dielën se Teherani ka rënë dakord për krijimin e një linje komunikimi lidhur me kalimin e anijeve në Ngushticën e Hormuzit, për t'i shmangur incidentet.

Duke u ndalur në Oman gjatë kthimit nga bisedimet në Zvicër, Ghalibaf deklaroi:

“Ngushtica e Hormuzit nuk do të kthehet kurrë në kushtet që kishte para luftës dhe do të administrohet nga Republika Islamike e Iranit, në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.”

Megjithatë, ushtria e ShBA-së tha se forcat e saj mbeteshin “të pranishme dhe vigjilente” në zonë dhe po punonin për të siguruar respektimin e marrëveshjes. Ajo raportoi se 55 anije tregtare kaluan nëpër ngushticë të shtunën dhe tha se kalimi i sigurt mbetej “i paprekur”.

Ndërkohë, presidenti i ShBA-së, Donald Trump, këmbënguli se ngushtica do të mbetej e lirë nga tarifat iraniane si gjatë periudhës 60-ditore të negociatave, ashtu edhe pas saj.

Pasurimi i uraniumit

Një anëtar i ekipit negociator iranian tha se ishte arritur formulimi paraprak për “heqje të përkohshme të sanksioneve ndaj naftës dhe derivateve të saj”. Megjithatë, zyrtarë nga të dyja palët thonë se programi iranian i pasurimit të uraniumit mbetet çështja më e ndjeshme e pazgjidhur dhe pika kryesore e përplasjes në bisedime.

Ndërsa bisedimet po zhvilloheshin të dielën, presidenti iranian Masoud Pezeshkian këmbënguli se Teherani nuk do të bënte kompromis për të drejtat e tij bërthamore, duke deklaruar:

“Ne kurrë nuk do të heqim dorë nga e drejta për të pasuruar uraniumin dhe pala tjetër është gjithashtu e detyruar ta pranojë këtë”, sipas mediave shtetërore.

Presidenti i ShBA-së, Donald Trump, reagoi pak më vonë në një intervistë për Fox News, duke e paralajmëruar Pezeshkianin që “të ketë kujdes me atë që thotë” dhe duke kërcënuar se do ta “marrë nën kontroll Iranin”, komente që nënvizuan tensionin dhe paqëndrueshmërinë që vazhdojnë t'i shoqërojnë negociatat.

Irani i është qasur bisedimeve me kujdes, duke pasur parasysh përvojën e vitit të kaluar, kur dy raunde të mëparshme negociatash bërthamore mes ShBA-së dhe Iranit u ndërprenë nga sulme ushtarake.