Një nga treguesit më të rëndësishëm të një demokracie të fortë është që funksionimi i brendshëm i partive politike të jetë në përputhje me parimet demokratike dhe që të ketë pasoja ligjore kur ato dështojnë t’i respektojnë ato.

Në demokracitë moderne, partitë politike janë organizata publike që veprojnë nën garanci dhe mbikëqyrje kushtetuese, duke shërbyer si ndërmjetëse në ushtrimin e sovranitetit në emër të popullit.

Për shkak të këtij roli, partitë mbajnë një përgjegjësi demokratike: ato janë të detyruara t respektojnë jo vetëm rregullat e tyre të brendshme, por edhe kushtetutën, ligjin dhe rendin publik.

Vendimi i Dhomës së 36-të Civile të Gjykatës Rajonale të Apelit në Ankara, që shpalli absolutisht të pavlefshëm Kongresin e 38-të të Rregullt Zgjedhor të Partisë Popullore Republikane (CHP), të mbajtur më 4–5 nëntor 2023, si dhe Kongresin e Qarkut të Istanbulit të 8 tetorit 2023, i cili shërbeu si bazë për atë kongres, është bërë qendër e agjendës politike në Türkiye.

Megjithatë, reagimet publike ndaj vendimit në masë të madhe anashkalojnë bazën ligjore të këtij vendimi historik.

Ndërsa disa qarqe e kanë karakterizuar qëllimisht vendimin si ndërhyrje gjyqësore në politikë, të tjerë janë përpjekur ta diskreditojnë duke e quajtur inxhinieri politike.

Në realitet, ky vendim gjyqësor është një shembull konkret i funksionimit të shtetit të së drejtës, pikërisht ashtu siç pritet.

Autonomia politike dhe kufijtë ligjorë

Në teorinë demokratike, partitë politike njihen gjerësisht si të lira për ta organizuar funksionimin e tyre të brendshëm.

Nenet 68 dhe 69 të Kushtetutës së Republikës së Türkiyes dhe Ligji për Partitë Politike i njohin partitë si të domosdoshme për jetën demokratike dhe u ofrojnë atyre garanci ligjore. Megjithatë, kjo autonomi nuk mund të interpretohet kurrë si një mburojë ligjore imuniteti.

Në hierarkinë e normave të sundimit të ligjit, statuti i një partie politike dhe vendimet e bazuara në atë statut zënë vendet më të ulëta. Ndërkohë, dispozitat detyruese kushtetuese dhe dispozitat detyruese të ligjeve kanë gjithmonë përparësi.

Për rrjedhojë, edhe organi më i lartë vendimmarrës i partisë nuk mund të miratojë masa që bien ndesh me normat kushtetuese ose dispozitat detyruese të ligjit.

Edhe në Türkiye, siç pritet nga një shtet i së drejtës, Neni 69 i Kushtetutës turke dhe nenet 4 dhe 93 të Ligjit për Partitë Politike kërkojnë shprehimisht që funksionimi i brendshëm, zgjedhjet e organeve dhe vendimet e partive politike të jenë në përputhje me “parimet e demokracisë”.

Në këtë kontekst, shprehja “parimet e demokracisë” përfshin një deklarim vullneti që është i drejtë, i barabartë, transparent dhe i lirë nga çdo influencë e paligjshme.

Neni 27 i Kodit turk të Detyrimeve, i cili zbatohet drejtpërdrejt për procedurat e partive politike, parashikon se aktet juridike që bien ndesh me dispozitat detyruese të ligjit, rendin publik ose moralin e përgjithshëm janë “absolutisht të pavlefshme”.

Përfundimi është i qartë: ndërhyrja gjyqësore nuk është një sulm i jashtëm ndaj politikës; ajo është aktivizimi i një mekanizmi kushtetues kontrolli dhe balancimi për t'i zbatuar rregullat e lojës.

Baza ligjore më konkrete dhe vendimtare për vendimin e gjykatës për “pavlefshmëri absolute” është defekti strukturor dhe sistemik i vullnetit i identifikuar gjatë procesit të kongresit.

Sipas doktrinës së së drejtës private, vlefshmëria e një transaksioni juridik varet nga vullneti i lirë dhe i shëndoshë i palëve. Prania e ndonjërit prej elementeve si gabimi, mashtrimi ose detyrimi e bën transaksionin juridik të anulueshëm.

Megjithatë, kur bëhet fjalë për korrupsion strukturor të organizuar që përbën vepër penale, rëndësia e defektit e kalon pragun e “anulueshmërisë” dhe shndërrohet në pavlefshmëri absolute.

Gjykata ka vërtetuar ligjërisht, në dritën e provave konkrete, gjetjeve fizike dhe dëshmive të marra nga gjykatat penale dhe civile, se vullneti i delegatëve në Kongresin e 38-të të Rregullt të CHP-së është asgjësuar drejtpërdrejt përmes “transaksioneve financiare”.

Përkatësisht, është vërtetuar gjyqësisht se delegatëve dhe të afërmve të tyre u janë ofruar përfitime në formën e valutës së huaj, parave cash, produkteve teknologjike me vlerë të lartë (telefonë celularë, tableta etj.) dhe premtimeve për prona të paluajtshme.

Për më tepër, është dokumentuar se burimet e qeverisjes lokale dhe të partisë që kontrolloheshin në atë kohë, kryesisht ato të Bashkisë Metropolitane të Istanbulit dhe institucioneve të saj vartëse, u janë shpërndarë delegatëve në formën e punësimeve dhe premtimeve për vende pune.

Kjo situatë nuk mund të reduktohet në një “gabim procedural” ose “defekt formal” në terminologjinë juridike.

Ajo me të cilën përballemi është korrupsion i organizuar dhe strukturor që shkel njëkohësisht Ligjin për Partitë Politike, Kodin Penal turk dhe Ligjin Zgjedhor, duke përbërë një vepër penale sipas së drejtës penale.

Blerja e votave në këmbim të përfitimeve materiale minon drejtpërdrejt vetë thelbin e së drejtës për të votuar dhe për t’u zgjedhur.

Në një skenar ku aktorët me fuqi financiare ose kontroll mbi burimet publike mund t’i përdorin këto mjete për të blerë vullnetin e delegatëve, është e pamundur të flitet për zgjedhje demokratike ose për një kongres që meriton mbrojtje ligjore.

Gjyqësori ka refuzuar t’i vendosë një “mantel vlefshmërie” një vullneti të formësuar nga ryshfeti duke e njohur ligjërisht këtë korrupsion të organizuar. Autoriteti ka mbrojtur si rendin publik, ashtu edhe integritetin e procesit demokratik.

Kontrolli gjyqësor: Një vazhdimësi institucionale

Në Türkiye, sa herë që mosmarrëveshjet e brendshme brenda një partie politike çohen në gjykatë, lindin kritika për aktivizëm gjyqësor ose gjyqësorizim të politikës, pavarësisht përmbajtjes së vendimit.

Megjithatë, një shqyrtim objektiv i historisë politike turke tregon se ndërhyrja e gjykatave në shkelje serioze ligjore brenda funksionimit të brendshëm të partive politike ka qenë një vazhdimësi institucionale.

Në këtë kuadër, dy precedentë historikë janë të rëndësishëm. I pari është kriza e Partisë Saadet në vitin 2010, në të cilën Gjykata e 10-të Civile e Shkallës së Parë në Ankara konstatoi se statuti i partisë dhe të drejtat e delegatëve ishin shkelur gjatë procesit të kongresit dhe transferoi përkohësisht drejtimin e partisë te një komision organizues prej tre anëtarësh.

I dyti është kriza e kongresit të jashtëzakonshëm të MHP-së në vitin 2016, në të cilën Gjykata e 3-të Civile e Shkallës së Parë në Ankara anuloi vendimet e marra në kongresin e mbledhur për shkak të parregullsive procedurale dhe shpërdorim të autoritetit.

Në të dy rastet, gjyqësori ndërhyri si pasojë e pashmangshme ligjore e mosrespektimit nga partitë të statuteve të tyre dhe të Ligjit për Partitë Politike.

Në një shtet të së drejtës, një gjyqësor i pavarur është garancia e vetme institucionale si për të drejtat e pakicës kundër tiranisë së shumicës, ashtu edhe për vullnetin e delegatëve kundër oligarkisë së qendrës së partisë.

Megjithatë, ajo që e dallon vendimin aktual për CHP-në nga rastet e mëparshme është natyra e defektit.

Ndërsa krizat që përfshinë Partinë Saadet dhe MHP-në buronin kryesisht nga mosmarrëveshje tekniko-ligjore, si interpretimi i statutit të partisë, numri i nënshkrimeve të nevojshme dhe autoriteti për të thirrur kongresin, gjykata në vendimin për kongresin e CHP-së identifikoi akte serioze kriminale, si ryshfeti dhe korrupsioni i organizuar, që lidhen drejtpërdrejt me “etikën politike, të drejtën penale dhe rendin publik” si baza për pavlefshmëri absolute.

Në këtë aspekt, vendimi shkon përtej një ndërhyrjeje të thjeshtë procedurale; ai përfaqëson një ndërhyrje strukturore ligjore që synon të parandalojë aktorët politikë nga përdorimi i fuqisë financiare për të prishur rendin publik.

Koncepti i rendit publik është një nga parimet më gjithëpërfshirëse, por edhe më mbrojtëse të ligjit.

Ai përfshin normat minimale të domosdoshme për sigurinë dhe paqen e shoqërisë dhe për vazhdueshmërinë funksionale të mekanizmave demokratikë.

Në demokraci, partitë politike janë komponentë kyç të rendit publik, duke shërbyer si institucione që synojnë të ushtrojnë pushtet publik në nivel kombëtar ose lokal.

Nëse lidershipi më i lartë i një partie formësohet nga valixhe me valutë të huaj, dhurata me vlerë të lartë dhe shpërndarja nepotiste e posteve komunale, atëherë pikëpyetja se si kjo strukturë do të vendosë rend publik kur të marrë eventualisht aparatin shtetëror bëhet një shqetësim serioz publik.

Vendimi i gjykatës për të larguar përkohësisht nga detyra organet e kongresit dhe për të rikthyer përkohësisht statusin e tyre të mëparshëm ligjor përmes një vendimi “nul dhe të pavlefshëm” është pasojë natyrore e parimit juridik “restitutio in integrum” (rikthimi në gjendjen fillestare).

Pasoja të vlefshme nuk mund të rrjedhin nga një akt juridik që nuk ka ekzistuar kurrë.

Për rrjedhojë, edhe vendimet e marra pas kongresit bëhen të pavlefshme në një reaksion zinxhir.

Ky pastrim radikal juridik është një masë e nevojshme për të rindërtuar arenën politike mbi një bazë legjitime dhe ligjore.

Legjitimiteti i kutisë së votimit

Pikëpamje të tilla si “Kutia e votimit vendos gjithçka” ose “Votuesit janë grupi i vetëm që mund t’i mbajë politikanët përgjegjës” mund të duken tërheqëse në pamje të parë, por ato bien ndesh me parimet themelore të një shteti kushtetues të bazuar në sundimin e ligjit.

Kutia e votimit gjeneron legjitimitet vetëm kur funksionon brenda kuadrit të dispozitave detyruese të ligjit, konkurrencës së ndershme dhe parimit të transparencës.

Një proces kongresi i formësuar nga ryshfeti, korrupsioni i organizuar dhe interesat financiare nuk është produkt i një vullneti demokratik, por i një transferimi oligarkik të pushtetit.

Prandaj, ky vendim nuk është një ndërhyrje e gjyqësorit e bazuar në një preferencë politike ose orientim ideologjik, por manifestimi institucional i normave detyruese të së drejtës pozitive dhe parimeve universale demokratike.

Shteti i së drejtës nënkupton që asnjë institucion apo individ të mos ketë një sferë privilegji jashtë ligjit. Politika nuk është një sferë sovraniteti që qëndron mbi ligjet dhe parimet morale.