Додека Партијата на правдата и развојот – попозната како АК Партијата – на 14 август ја одбележува својата 25-годишнина, во центарот на вниманието се нејзината политичка идеологија и општествена визија, кои во изминатиот четврт век влијаеја врз земјата и ја обликуваа.
Под раководство на претседателот Реџеп Таип Ердоган, партијата ги освои сите општи избори на кои учествуваше во текот на 25 години.
АК Партијата обезбеди широкораспространет економски раст и овозможи неговите придобивки да стигнат и до маргинализираните и обесправените делови од општеството – факт што јасно се гледа во подобрувањето на показателите за човековиот развој.
Бариш Ертем, аналитичар и вонреден професор на Техничкиот универзитет во Истанбул, ја дефинира АК Партијата не како конвенционална десничарска, националистичка или чисто неоосманистичка организација, како што често погрешно ја опишува Западот.
„Ако АК Партијата треба да ја дефинираме на најконцизен и најпрецизен можен начин, би можеле да ја опишеме како ‘конзервативна демократска’ партија“, вели тој за TRT World.
„Нејзината политика во суштина е втемелена во конзервативните вредности“, вели тој, додавајќи дека ниту една партија што останува на власт 25 години не може да остане непроменета во динамична земја како Туркије.
„Она што несомнено ја издвојува АК Партијата... е нејзиниот лидер“, вели тој.
Поддршката од околу 52 отсто што Ердоган ја доби на последните три претседателски избори говори за „исклучително силната и искрена врска“ меѓу него и неговите поддржувачи.
„Во историјата на повеќепартиската политика во Туркије, ниту еден лидер никогаш не уживал толку голема поддршка од своето гласачко тело како Ердоган“, вели тој.
АК Партијата беше основана во 2001 година под раководство на Ердоган, кој во 2003 година стана премиер на Туркије – функција што ја извршуваше во следните 11 години.
Од 2014 година, тој ја предводи земјата како претседател.
Двете и пол децении владеење на партијата не поминаа без предизвици – меѓу најзначајните беше неуспешниот обид за државен удар во јули 2016 година, извршен од терористичката организација ФЕТО.
Владата предводена од АК Партијата го преживеа обидот на пучистите да ја преземат власта благодарение на бестрашниот отпор што турскиот народ го пружи на улиците на Истанбул и Анкара.
Дури 253 луѓе тој ден го дадоа својот живот за да ја зачуваат демократијата и да ја заштитат Турската Република.
Според Мухамед Али Уџар, претседател на виенскиот тинк-тенк „PLUS Institute“, западните определби како националистичка, десничарска или популистичка не успеваат целосно да ја опишат суштината на АК Партијата.
АК Партијата произлезе од специфичните историски, општествени и политички околности на Туркије, потпирајќи се на историјата, географијата, културата и разновидноста на земјата, вели тој за TRT World.
Со повеќе од 11,5 милиони членови од сите општествени класи и етнички средини, партијата не е ограничена на една единствена изборна база, вели тој.
„АК Партијата не е партија заснована исклучиво на една конкретна идеолошка или социолошка група, туку партија која успеа да допре до извонредно широк дел од општеството“, вели тој.
Уџар гледа „значителен континуитет“ со основната политичка визија за правда, развој, еднаквост, слобода и демократија, поставена при основањето на партијата.
Нејзина дефинирачка карактеристика е „вербата во демократијата и во волјата на народот“, при што гласачката кутија е изворот на легитимитетот.
Раѓањето на едно движење
Аналитичарите велат дека околностите што доведоа до создавањето на АК Партијата биле обележани со исклученост и криза.
Ертем потсетува дека целта на партијата била да ги врати правата на големи делови од општеството на кои до 2000-тите им било оневозможено да вршат јавни функции, а во некои случаи и да се образуваат на универзитетите.
„Процесот од 28 февруари 1997 година дополнително ја засили согледаната потреба од таква политичка партија и политичко лидерство“, вели тој, осврнувајќи се на таканаречениот постмодерен пуч, во кој војската изврши притисок врз избраната влада да поднесе оставка, отворајќи пат за низа антидемократски мерки, особено забраната за носење шамии на јавните универзитети.
„Гледајќи ја ситуацијата денес, многу од главните цели на партијата – особено враќањето на големи делови од општеството, кои речиси еден век беа исклучени од политичкиот центар, во главните општествени текови, како и обновувањето на нивните права на образование и јавна служба – во значителна мера се постигнати“, вели Ертем.
Гласачите на партијата продолжуваат да му веруваат на Ердоган дека ќе ги реши актуелните предизвици, како што тоа го правеше и по 2001 година, турбулентен период во турската историја кој доведе до создавањето на АК Партијата, вели тој.
Уџар, исто така, го сместува основањето на партијата во контекст на дебатите што во 1990-тите и почетокот на 2000-тите се водеа низ Туркије за демократијата и слободата.
Жените кои носеле шамија се соочувале со пречки во образованието и јавниот живот, додека верските делови од општеството се соочувале со исклученост, вели тој.
Партијата произлезе од „долготрајната потрага по демократија, слобода, еднаквост и поширока општествена застапеност“, паралелно со економски кризи, недостатоци во здравствената заштита и инфраструктурни празнини.
Изјавата на Ердоган во времето на основањето дека „од сега па натаму, ништо во Туркије нема да биде исто како порано“ ја отсликуваше амбицијата.
Дваесет и пет години подоцна, Уџар вели дека се случиле значајни промени во многу области поврзани со основните права и слободи, особено во однос на носењето шамија и слободата на вероисповед, заедно со голем напредок во здравството, транспортот, инфраструктурата, одбраната и технологијата.
„Верувам дека АК Партијата исполни значителен дел од целите што ги постави при основањето и продолжува да ги почитува основните политички определби врз кои беше основана“, вели тој.
Она што ја издвојува АК Партијата од другите политички групи во земјата е нејзината директна врска со општеството и доследноста на нејзиниот лидер, велат аналитичарите.
Уџар го истакнува неелитистичкиот карактер на партијата како една од нејзините многубројни специфични одлики: таа произлезе од народот и ги пренесува барањата на општеството во политиката, вели тој.
Нејзината организација на национално ниво и способноста да одговори на различните очекувања го објаснуваат нејзиното долговечно присуство во центарот на политичкиот живот.
Замислувајќи хипотетичко сценарио во кое АК Партијата не постои, Уџар вели дека Туркије и понатаму би била заробена во нерешени дебати за основните права, а промените во здравството, транспортот, одбраната и технологијата не би се случиле.
Како Западот ја гледа АК Партијата
Метју Брајза, поранешен американски амбасадор во Азербејџан и експерт за евроазиски прашања со седиште во Истанбул, забележува дека актуелната американска администрација под претседателот Трамп ја гледа АК Партијата како владејачка партија на демократски сојузник во НАТО, со втората најголема армија во Алијансата и со стратешки важна географска положба.
Претседателот Трамп го гледа претседателот Ердоган како „пријател на кој му се восхитува“, а Туркије како клучен сојузник во НАТО, вели тој за TRT World.
„Набљудувачите почнаа да гледаат на Туркије помалку од идеолошка перспектива, а повеќе како на важен партнер и сојузник“, додава тој.
Вејсел Курт, професор по политички науки на Универзитетот „Истанбул Меденијет“, вели дека западните ставови кон Туркије под АК Партијата никогаш не биле единствени, иако прагматизмот ги надминува разликите.
На почетокот на 2010-тите, западните актери сè повеќе усвојуваа многу поидеолошки пристап кон АК Партијата и Ердоган, вели Курт за TRT World.
Ова разминување стана уште поизразено за време на бегалската криза и воените операции против терористички организации во Сирија, додава тој.
Оваа состојба траеше приближно 10 години. Но, со почетокот на војната меѓу Русија и Украина, западните актери „имаа потреба од Туркије“.
„Тие беа принудени да усвојат поумерен пристап и да се откажат од многу од обвинувачките ставови што претходно ги заземаа, особено кон претседателот Ердоган“, вели тој.
Глобалната позиција на Туркије значително се зајакна во изминатите години.
Курт потсетува дека пред 2000-тите, земјата се соочуваше со внатрешни економски, безбедносни и политички проблеми, што ја ограничуваше улогата на Анкара на регионално и глобално ниво.
По 2000 година, сепак, институционалниот капацитет и политичките определби ѝ овозможија да се натпреварува со глобалните актери во областа на борбата против тероризмот, одбранбената индустрија, разузнавањето и надворешната политика, вели тој.
Туркије има доминантна позиција во своето непосредно соседство – Блискиот Исток, Балканот, Источниот Медитеран, Црното Море, па дури и Источна Европа – а истовремено останува активна во Африка и Централна Азија, забележува тој.
Таа, исто така, има капацитет да воспоставува рамнотежа меѓу големите сили кога тоа е потребно, додава тој.
„Нејзиното рангирање меѓу петте или десетте водечки земји во бројни индекси – врз основа на показатели како што се развојот и употребата на воените капацитети, ефикасноста на разузнавањето, извозот на одбранбената индустрија и елементите на меката моќ – претставува конкретен доказ за ова“, вели Курт.
Резултати со кои АК Партијата може да се пофали
Брајза посочува на неколку конкретни резултати постигнати преку доброто управување: огромни инвестиции во инфраструктурата, кои секојдневно се гледаат во тунелите и мостовите во Истанбул, како и подобрување на животниот стандард на обичните граѓани.
БДП по глава на жител сега изнесува повеќе од 18.000 долари, во споредба со нешто над 3.000 долари во 2001 година.
Слични подобрувања се забележани и во растот на извозот, показателите за човековиот развој и намалувањето на сиромаштијата во истиот период.
Ертем наведува три трајни достигнувања на АК Партијата кои го обликувале турскиот национален карактер во изминатиот четврт век.
Првото е „извонредната трансформација“ на одбранбената индустрија под владеењето на АК Партијата. Туркије стана водечки развивач, производител и извозник на беспилотни воздушни системи, кои ги продава во приближно 40 земји, меѓу кои и членки на НАТО и Европската Унија.
Второто се достигнувањата во надворешната политика: успешно заштитување на правата и интересите во Источниот Медитеран, најзначајниот придонес кон ставањето крај на граѓанската војна во Сирија и воспоставувањето стабилност, посредувањето во војната меѓу Русија и Украина, силниот одговор на „геноцидната војна на Израел во Газа“ и самитот на НАТО во Анкара на 7 и 8 јули.
Третото е демократската консолидација: ставањето крај на „ерата на пучевите“, кои повеќепати го прекинуваа политичкиот живот меѓу 1960 и 2000 година.
„Фактот што државата, заедно со народот, му се спротивстави на обидот за пуч на 15 јули 2016 година претставуваше голема победа и трајно достигнување за турската демократија“, вели Ертем.
Уџар смета дека зајакнувањето на демократијата, проширувањето на слободите и унапредувањето на основните човекови права се најголемите достигнувања на АК Партијата.
Ставањето на волјата на народот и гласачката кутија во центарот на легитимитетот ги продлабочи демократските темели. Решавањето на прашања како што е носењето шамија стави крај на долгогодишни извори на конфликти и овозможи луѓето да не бидат исклучувани од образованието или јавниот живот поради нивните уверувања или идентитети, вели тој.
„Една од дефинирачките карактеристики на политичкото лидерство на Ердоган е неговата доверба во поддршката од народот и неговото гледиште дека политичкиот легитимитет произлегува директно од волјата на нацијата“, вели тој.
