Она што почна како тивка иницијатива во Туркије под водство на првата дама Емине Ердоган пред речиси една деценија, прерасна во едно од најамбициозните и највлијателните еколошки движења во светот.

Во понеделник, додека земјите низ целиот свет го одбележуваат четвртиот Меѓународен ден на нула отпад, Туркије е во центарот на планетарната промена во начинот на кој човештвото пристапува кон управувањето со отпадот.

Проектот „Нула отпад“ беше започнат во 2017 година под покровителство на Ердоган - почесен претседател на Фондацијата Нула отпад и претседател на Советодавниот одбор на ОН на високо ниво за нула отпад - и оттогаш прерасна од домашна иницијатива за рециклирање во глобална рамка признаена од глобалното тело.

Овогодинешното одбележување, координирано од седиштето на ОН во Њујорк и истовремено во постојаните мисии на Туркије во Женева, Најроби, Париз, Брисел, Рим, Лондон, Берлин, Виена, Баку и пошироко, го става отпадот од храна и претстојното претседателство на Туркије со ЦOП31 во преден план на агендата.

Од лансирањето на проектот во 2017 година, Туркије обнови 90 милиони тони отпад и го врати во економијата, генерирајќи економска вредност од 365 милијарди турски лири.

Стапката на рециклирање во земјата се искачи од 13 проценти во 2017 година на 37,53 проценти во 2025 година, со цели од 60 проценти до 2035 година и 70 проценти до 2053 година.

Коментаторите се восхитуваат на растот на движењето.

„Туркије моментално ја спроведува Иницијативата за нула отпад, лансирана од првата дама Емине Ердоган, а опсегот се прошири многу подалеку од намалувањето на отпадот… заштедата на енергија стана подеднакво централна на агендата“, вели Клаус Јургенс, политички аналитичар и комуникациски стратег.

„Амбицијата е значајна: стапка на рециклирање од 60% до 2035 година, заштеда на енергија и вода во повеќе од 50 милиони домови и значајно намалување на емисиите на стакленички гасови, секое од нив сега е главен дел од програмата“, вели Јургенс за TРТ Ворлд.

Избегнатата еколошка штета е подеднакво драматична: заштеда на енергија еквивалентна на годишните потреби за електрична енергија на 54 милиони домаќинства, заштеда на вода што одговара на двегодишната потрошувачка на Истанбул и спречување на 180 милиони тони емисии на стакленички гасови, што е еквивалентно на приближно 36 милиони автомобили отстранети од патот за една година.

Патот до глобално признание само по себе беше дипломатска пресвртница.

На 14 декември 2022 година, Генералното собрание на ОН усвои резолуција предложена од Туркије и поддржана од 105 земји, со која формално го прогласи 30 март за Меѓународен ден на нула отпад.

На тоа прво одбележување во 2023 година, Ердоган се обрати на специјална сесија на Генералното собрание на ОН, станувајќи првата турска прва дама што зборуваше од говорницата на Обединетите нации.

На истата сесија, генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш, го објави формирањето на Советодавниот одбор на високо ниво на ОН за нула отпад и лично ја покани Ердоган да претседава со него.

Таа прифати, а одборот беше формално конституиран на 12 април 2023 година, со членови од САД, Индија, Бразил, Мароко, Белгија, Холандија, Чиле, Колумбија, Бангладеш и Сиера Леоне, заедно со високото раководство на ОН.

Неговиот петти состанок се одржа во Истанбул во октомври 2025 година, во рамките на инаугуративниот Меѓународен форум за нула отпад. Тридневниот собир привлече претставници од над 100 земји, повеќе од 60 говорници и 118 институции.

„Со ЦOП31 што ќе се одржи во Анталија подоцна оваа година, Туркије има можност да се надогради на она што Азербејџан го демонстрираше на ЦOП29, дека климатските самити можат да донесат опипливи резултати. Туркије ќе се стреми кон повисоки цели, поставувајќи трендови не само за регионот, туку и за светот“, вели Јургенс.

„Со тоа што ЦOП31 ќе стане пресвртница за чиста енергија и еколошки акции, Туркије ќе добие нови партнери на глобално ниво и ќе ги извезе своите најдобри практики во оваа област“, ​​објаснува тој.

Подигање на јавната свест

На домашно ниво, движењето веќе се вгради во турскиот секојдневен живот.

Над 217.000 згради и кампуси го усвоија Системот за управување со нула отпад. Исто така, со 28 милиони луѓе обучени во рамките на програмата „Нула отпад“, проектот беше подеднакво кампања за подигање на јавната свест и еколошка.

Националната шема за враќање на кауција, започната како пилот-проект во јануари 2025 година, веќе се прошири во 53 провинции, со над 12,5 милиони абмалажни единици вратени преку 834 вендинг автомати за обратна продажба.

Земјата се рангираше на третото место во светот во 2025 година, со 577 плажи со сино знаме, што ја одразува нејзината паралелна иницијатива „Нула отпад“ насочена кон загадувањето на морето.

„Туркије може да се обиде да ја прошири филозофијата за нула отпад и во начинот на градење и реновирање на својот станбен фонд, енергетски ефикасни, пасивни домови и одржливи населби, некои греени со рециклирана вода, се природен следен чекор“, вели Јургенс.

„Нула отпад наскоро ќе биде реалност, а не мит“, додава тој.

Проектот, исто така, доби меѓународно признание седум пати, добивајќи награди од ФАО, УНДП, ОН-Хабитат, Светската банка, Парламентарното собрание на Медитеранот и, неодамна во 2026 година, Зелената организација.

Успехот на движењето лежи подеднакво во комуникацијата и во политиката, според Јургенс.

„Промовирањето на заштитата на нашата животна средина не е само донесување закони, туку и објаснување на причините зад тие закони и иницијативи за креирање политики на пошироката јавност“, вели Јургенс за ТРТ Ворлд, зборувајќи на маргините на 5. самит на СТРАТКОМ во Истанбул.

„Ако електоратот и јавноста не се информирани и се оставени во темнина, веројатно е дека добронамерните мерки од страна на бизнисот и владата ќе останат незабележани“.

Претседателот Реџеп Таип Ердоган беше првиот потписник на Глобалната декларација за добра волја за нула отпад.

Денес, над 438.000 волонтери од 131 земја ги додадоа своите имиња преку онлајн платформата, заедно со повеќе од 50 први дами и високи претставници на меѓународни организации.

Од канта за рециклирање во владин ходник до резолуција во Генералното собрание на ОН, патувањето на Туркије кон нула отпад е доказ дека трансформацијата на животната средина може да започне дома и, со вистинско лидерство, да стигне до целиот свет.

Извор: ТРТ Ворлд