Еврокомесарот за проширување Марта Кос денес го претстави предлогот на Европската комисија за реформа на проширувањето на ЕУ и ги презентираше плановите за постепена интеграција, построг скрининг на кандидатите и нова методологија, и нагласи дека светот се променил, и затоа процесот на проширување мора да се промени.

Планот предвидува постепена интеграција, построги проверки на земјите-кандидатки и нова методологија за фазата што Кос ја опиша како нов Хелсиншки момент за Унијата, пишува Евроњуз.

Зборувајќи на Конференцијата на амбасадори, генерални конзули, конзули и воени аташеа во Загреб, Кос рече дека 2026 година ќе биде рекордна година за процесот на проширување, бидејќи во првите осум месеци се отворени и затворени повеќе поглавја од преговорите отколку во која било година во последните 25 години.

„Проширувањето денес не е прашање на тоа да ја направиме нашата Унија поголема. Проширувањето е прашање на тоа да се направиме себеси посилни“, рече Кос

Таа оцени дека геополитичките сиви зони на европскиот континент ја зголемуваат неизвесноста и ранливоста, поради што проширувањето стана еден од клучните инструменти за зајакнување на стабилноста и безбедноста во Европа.

Кандидатите мора да ја изберат Европа

Како примери за напредок, таа ги издвои Црна Гора, која затвори повеќе од половина од поглавјата за преговори и за кои земјите-членки започнаа со подготовка на договор за пристапување, и Албанија, која ги исполни клучните привремени критериуми во областа на владеењето на правото и започна со затворање на поглавјата за преговори.

Кос изјави дека Украина и Молдавија, исто така, постигнаа значителен технички напредок во хармонизирањето со законодавството на ЕУ во последните две години. Таа ги повика земјите-членки да овозможат формално отворање на сите преостанати преговарачки кластери за двете земји. Таа, исто така, ја истакна и одлуката на Исланд да го реактивира процесот на пристапување.

Во својот говор, таа ги презентираше клучните елементи на претстојната ревизија на политиката за проширување. Оваа иницијатива, која долго време беше занемарена, анализира како би функционирала Европската Унија со повеќе од 30 членки.

Комисијата го ажурираше прашањето за да ја преземе водечката улога пред важната дебата на лидерите на ЕУ што се очекува во октомври.

Според мислењето на словенечката комесарка, ЕУ се соочува со нов Хелсиншки момент. Таа алудираше на состанокот на европските лидери во главниот град на Финска што го овозможи големото проширување по Студената војна, кога десет нови земји се приклучија на Унијата.

„Комисијата ќе презентира идеи за тоа како Европската Унија мора да се подготви за моментот кога кандидатите ќе се приближат до последната фаза од преговорите“, рече Кос.

„Верувам дека мора да решиме четири клучни прашања за да постигнеме договор на највисоко ниво за прием на нови членки“.

Кос смета дека проширената Унија ќе има потреба од значајни реформи за да остане функционална и способна за брзо прилагодување во кризи. Таа нагласи дека промените во донесувањето одлуки и институционалната структура можат да се спроведат без промена на основните договори. На овој начин, би се избегнале долги преговори и неизвесна ратификација во земјите-членки.

„Мораме да го искористиме ова за да го поедноставиме и направиме донесувањето одлуки пофлексибилно. Ова би можело да значи намалување на бројот на области каде што една земја може да ги блокира сите други, но и намалување на нашите институции“, рече Кос.

Таа, исто така, посочи на механизмот за засилена соработка, кој им овозможува на помала група земји од ЕУ да продолжат со одредена иницијатива ако другите членки не се подготвени за тоа.

Овој механизам веќе се применуваше во области како Шенген и еврото.

Тројански коњи

Друг елемент што го истакна е зајакнувањето на постојните заштитни мерки. Целта е да се спречи новите членки да забележат пад на демократските стандарди и владеењето на правото. Оваа идеја ја предложија петте земји-основачи на ЕУ, кои го наведоа искуството со Унгарија под Виктор Орбан како пример.

„Мора да одиме чекор понатаму. Мора да се осигураме дека нема да добиеме тројански коњи, ниту денес ниту за 10 или 20 години. Искуството ни покажа дека се потребни посилни заштитни механизми за да се спречат, а доколку е потребно и да се исправат, кршењата на основните принципи и вредности на нашата Унија“, рече Кос.

Сепак, предлогот е контроверзен бидејќи може да биде спротивен на фундаменталниот принцип на ЕУ за еднаквост на земјите-членки и потенцијално да создаде членки од втор ред.

„Ваквите мерки се неопходност, а не опција. Тие се клучни за градење доверба и единство во рамките на Унијата, за да можеме да прифатиме нови членови“, додаде Кос.

Таа, исто така, истакна дека построгите механизми би можеле да го олеснат самиот процес на ратификација.

Неколку земји од ЕУ, особено Франција и Германија, исто така предложија ревизија на методологијата на проширување. Акцентот е ставен на постепената интеграција, што би им понудило конкретни придобивки на кандидатите веќе во пораните фази од процесот.

„Проширувањето на ЕУ мора да еволуира за да одговори на денешната реалност“, рече Кос.

Таа предупреди дека процесот на пристапување може да трае со децении, што противниците на ЕУ би можеле да го искористат за политички притисок и опструкции.

„Затоа мора да ја напуштиме логиката „сè или ништо“. Ни треба поструктуриран пристап за да го надоместиме времето што повеќе го немаме. Мора да бараме поамбициозни начини за постепена интеграција“, рече таа.

Влијанието на новите членки врз постојните земји

Итната потреба за промена на методологијата главно произлегува од почетокот на процесот на пристапување со Украина.

Европските престолнини стравуваат дека некаков вид на гаранции за членство и безбедност ќе мора да биде дел од идниот мировен договор со Русија, со што ќе се обезбеди Киев да остане во европската сфера на влијание.

Кос истакна дека кандидатите веќе можат да уживаат во некои рани придобивки, како што се приклучувањето кон Единствената европска зона за плаќања (СEПA) или поврзувањето со енергетската мрежа на ЕУ.

„Ова се позитивни чекори, но не се доволни“, додаде таа.

Конечно, Кос истакна дека Брисел мора да го разбере влијанието на новите членки врз постојните земји и да ги заштити интересите на ЕУ од потенцијални ризици.

„Имаме искуство со далекусежни преодни мерки што обезбедуваат непречена интеграција на новите членки. Исто така, треба да се осигураме дека буџетот на ЕУ може да продолжи да ги финансира нашите приоритети“, додаде таа.

Прашањето за вклучување на нови земји во буџетот на ЕУ предизвикува несогласувања меѓу европските влади, дополнително комплицирајќи ги веќе напнатите преговори за следната повеќегодишна финансиска рамка, пишува медиумот.