Туркије презеде нов чекор во своето домашно обвинителство против израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху, барајќи од Интерпол да издаде црвена потерница за него поради пресретнувањето на Глобалната флотила Сумуд, мисија за помош насочена кон Газа.

Турската постапка е пред 11. Висок кривичен суд во Истанбул и вклучува 35 обвинети, вклучувајќи ги Нетанјаху и Афек Москович, израелски војник поврзан со уништувањето на турската болница во Газа.

Обвинетите се гонат за вооружена интервенција против цивили кои доставуваат хуманитарна помош во Газа во меѓународни води и притворање на активисти.

Обвиненијата вклучуваат геноцид, злосторства против човештвото, тешко лишување од слобода, намерно повредување, тортура, оштетување на имот, тежок грабеж и киднапирање на транспортни средства, рече министерот за правда Акин Гурлек.

Она што го издвојува ова обвинение е тоа што воопшто не се одвива преку Хаг.

Нетанјаху веќе се соочува со потерница од Меѓународниот кривичен суд (МКС) издадена во ноември 2024 година, но случајот на Туркије е нешто сосема друго: домашно обвинение, кое се води според турскиот закон, со кое се бара надлежност за инцидент во кој се вклучени активисти кои отпловиле од турските брегови.

Турското гонење делумно се преклопува со МКС, но е пообемно, според Андреа Марија Пеликони, доцент по Човекови права на Универзитетот во Саутемптон.

„Тоа се протега на инцидентот со флотилата, кој не е вклучен во потерниците на МКС бидејќи се случил потоа, и вклучува обвиненија за геноцид, кои исто така не се вклучени во потерниците“, вели Пеликони за TРТ Ворлд.

„Турските обвиненија вклучуваат и злосторства како „тешка кражба“ и „киднапирање на транспортни средства“, кои не се дел од меѓународните злосторства за кои МКС има надлежност.“

„Постои зголемено прифаќање на универзалната надлежност за меѓународни злосторства, а овој потег може да помогне да се направи светот помал за израелските обвинети, ставајќи ги во поголем ризик од апсење и предавање“, додава таа.

Што е црвена потерница?

Црвената потерница има тенденција да се опишува како меѓународна потерница, но тоа не е сосема точно.

Според самиот опис на Интерпол, црвената потерница е барање до органите за спроведување на законот ширум светот за лоцирање и привремено апсење на лице во исчекување на екстрадиција, предавање или слична правна постапка, и самата потерница не е меѓународна потерница.

Земјите-членки ги применуваат своите закони кога одлучуваат дали всушност да притворат некого наведен во потерницата, бидејќи Интерпол нема независна моќ да изврши апсење по сопствено овластување.

Токму тој механизам е причината зошто формулацијата на барањето на Туркије е важна исто колку и основните факти.

Правниот коментар за уставната рамка на Интерпол укажува на барање организацијата да се држи подалеку од одредени категории на интервенција, честопати наречена нејзина клаузула за неутралност, и дали даденото барање ја поминува таа граница во голема мера зависи од тоа како е изградено и документирано, а не само од сериозноста на обвинувањата.

Интерпол ги разгледува овие барања преку својот внатрешен процес и својата Комисија за контрола на досиеја. Црвена потерница заснована на формален домашен случај со именувани осомничени и специфични обвиненија, како во случајот на Туркије, е посилна од онаа заснована на нејасни или неосновани тврдења.

Според Пеликони, процесот на спроведување може да варира помеѓу државите.

„Некои држави би го отфрлиле спроведувањето на налозите за утврдените меѓународни злосторства, и затоа што универзалната јурисдикција не е универзално прифатена, со исклучок на тортура, според УНЦАТ, и поради личниот имунитет на премиерот, кој важи само додека тој е на власт.“

„За злосторства што не привлекуваат универзална јурисдикција, би било исклучително тешко да се надмине личниот имунитет на Нетанјаху, иако може да биде ефективен за другите 34 обвинети“, вели таа.

Зошто е важно надвор од судницата

Ова не е првиот потег на Туркије против Нетанјаху.

Истанбулските обвинители издадоа налози за апсење против него и десетици други израелски функционери во ноември 2025 година, исто така по обвинувања за геноцид поврзани со пошироката кампања во Газа.

Новото барање на Интерпол го проширува тој напор конкретно на инцидентот со флотилата, давајќи ѝ на Анкара втор, потесен случај заснован на еден добро документиран настан со именувани поединечни обвинети, наместо на обемна воена евиденција.

Црвената потерница сама по себе не би ја обврзала секоја земја да го уапси, а нејзиниот ефект би зависел од тоа каде патува и како засегнатата земја го разгледува турското барање.

Сепак, барањето би можело да има долгорочно влијание, како со проширување на бројот на вклучени држави, така и со одржување на можноста за гонење отворена по завршувањето на мандатот на Нетанјаху, според Пеликони.

„Државите кои моментално не сакаат да соработуваат со МКС, сепак ќе мора да соработуваат со Интерпол, кој ги вклучува практично сите држави, покрај сите билатерални договори за екстрадиција што Туркије може да ги има во сила“, вели Пеликони.

„Дури и ако на Нетанјаху му се додели личен имунитет сега, тој ќе го изгуби откако повеќе нема да биде на функција, а нема застарување за злосторства како геноцид, така што правдата на крајот ќе дојде.“

„Таа перспектива е доста мрачна за него, и политички, ова е секако многу силен потег од Туркије“, додава таа.

Налогот на МКС веќе значи дека тој се соочува со ризик од апсење во држави кои се обврзани со Римскиот статут. Случајот на Туркије додава посебно домашно гонење, уште еден сет на обвинувања и уште еден потенцијален канал за меѓународна полициска соработка.

Тоа е она што го прави случајот значаен, надвор од прашањето дали Нетанјаху навистина ќе биде уапсен.

Тоа покажува дека барањето одговорност за меѓународни злосторства не мора да застане во Хаг, а националните судови можат да играат улога во неговото барање.

Извор: ТРТ Ворлд