Денес, Туркије ја одбележува 88-годишнината од смртта на својот татко-основач, Големиот водач Гази Мустафа Кемал Ататурк, кој ја предводеше Националната борба, ја обезбеди Анадолија како турска татковина и ја основа Република Туркије, која минатиот месец ја прослави својата 103-годишнина.

Ататурк е роден во Солун во 1881 година.

На барање на неговата мајка, Зубејде Ханим, Мустафа Кемал го започнал своето основно образование во училиштето на Хафиз Мехмет Ефенди во неговото соседство. Подоцна, по инсистирање на неговиот татко, Али Риза Ефенди, тој се префрлил во училиштето на Шемси Ефенди, каде што го завршил основното образование.

Откако првично се запишал во граѓанското нижо средно училиште во Солун, тој доброволно се префрлил во военото нижо средно училиште во истиот град за да го продолжи своето образование.

Подоцна, тој завршил како втор во својата класа во Военото средно училиште во Битола (Манастир).

Покрај военото образование, Мустафа Кемал изучувал и странски јазици, посетувајќи часови по француски јазик за време на летните распусти во Солун.

Во 1899 година се преселил во Истанбул за да се запише на Воената академија, која ја завршил во 1902 година со чин потпоручик.

Во 1905 година, тој ја завршил Воената академија за генералштабни офицери, стекнувајќи го чинот капетан од генералштабната служба.

Истата година, Мустафа Кемал бил распореден во командата на Петтата армија во Дамаск, каде што поминал обука како штабен офицер.

За неговата истакната служба во сирискиот регион, тој бил одликуван со Орденот Меџидије од петти ред.

Во 1907 година, тој бил распореден во штабот на Третата армија во Битола (Манастир), Македонија, а подоцна служел и во нејзиниот штабен оддел во Солун. Додека бил стациониран во Манастир и Солун, Мустафа Кемал учествувал во составот на „Армијата на акцијата“ (Hareket Ordusu), која во 1909 година го задушила Инцидентот од 31 март во Истанбул.

Тој, исто така, учествувал во воена операција за задушување на востание во Албанија во 1910 година.

По истоварувањето на италијанските трупи во Триполитанија во 1911 година, Мустафа Кемал бил испратен во Тобрук, каде што командувал со турските сили во Тобрук и Дерна и извојувал победа над италијанските трупи во Битката кај Тобрук.

На 6 март 1912 година бил назначен за командант во Дерна, а подоцна учествувал во Балканските војни, кои избувнале во октомври истата година, служејќи во единици стационирани на Галиполе и во Болаир.

Тој одиграл значајна улога во повторното заземање на Димотика и Одрин.

„Не може да постои поголема или посвета должност од одбраната на татковината.“

По завршувањето на Балканските војни, во 1913 година, Мустафа Кемал бил назначен за воен аташе во Софија.

Кога избувнала Првата светска војна, тој побарал од заменик-главнокомандувачкиот да биде распореден на активна должност на фронтот.

„Во војската секогаш има место за Вас. Сепак, ние ја сметаме Вашата должност како воен аташе во Софија за поважна, па затоа Ве задржуваме таму“, му било одговорено.

Мустафа Кемал возвратил преку писмо упатено до заменик-главнокомандувачкиот, Енвер-паша:

„Не може да постои поважна или посвета должност од активното служење во одбраната на татковината. Додека моите пријатели се на боиштата, на првите борбени линии, јас не можам да останам во Софија како воен аташе. Ако немам квалификации да бидам офицер од прв ред – ако такво е Вашето мислење – Ве молам, кажете ми го тоа отворено.“

По оваа размена, во 1915 година тој бил назначен за командант на 19-тата дивизија, која требало да се формира во Текирдаг, во рамките на Третиот корпус под команда на Есат-паша. Непријателските сили, кои се истовариле на полуостровот Галиполе и напредувале кон Чонкбајири, биле принудени да се повлечат по нападот на 19-тата дивизија под команда на Мустафа Кемал.

Кога на турските војници им снемало муниција, тој ги охрабрил со зборовите: „Ако немате муниција, сепак ги имате своите бајонети“.

За време на борбите кај Чонкбајири, шрапнел го погодил Мустафа Кемал во градите, но џебниот часовник што го носел го ублажил ударот и му го спасил животот.

Неговото раководење се покажало како одлучувачко не само во битките на северниот дел од полуостровот Галиполе, туку и во пошироката кампања на Дарданелите и во одбраната на Истанбул.

За своите достигнувања за време на кампањата кај Чанаккале, тој ја добил титулата „Херој од Анафарталар“.

По завршувањето на кампањата, Мустафа Кемал бил назначен за командант на 16-тиот корпус на Источниот фронт.

Во 1916 година, тој го запрел напредувањето на руските сили и повторно ги зазел Битлис и Муш, со што бил унапреден во чин генерал.

Во јули 1917 година, Мустафа Кемал-паша бил назначен за командант на Седмата армија, која дејствувала во Палестина и Сирија.

Иако подоцна добил задача да командува со Втората армија, тој ја одбил таа должност и останал во Истанбул, во рамките на Генералштабот.

Истата година, тој го придружувал престолонаследникот Вахдетин во Германија, каде што извршил увид во германскиот Генералштаб и на воените фронтови.

Во 1918 година, Мустафа Кемал се вратил на Сирискиот фронт како командант на Седмата армија.

Тој го предупреди Истанбул дека британските сили имаат намера да го окупираат Искендерун и да ја опколат Седмата армија додека таа се повлекува кон север.

Кога британските трупи, без отпор, ја презедоа контролата врз Искендерун на 9 ноември 1918 година, Мустафа Кемал, преку телеграми разменети со отоманската влада, ги критикуваше отстапките направени кон Британија.

Тој предупреди дека продолжувањето на таквата политика ќе ја изложи земјата на дополнително странско мешање и окупација.

Подоцна беше известен дека Командата на Армиската група „Јилдирим“ и Седмата армија се расформирани.

Решен да стави крај на состојбата на беспомошност во земјата, Мустафа Кемал му ја предаде командата над своите трупи на Нихат-паша, командантот на Втората армија, а истата вечер со воз замина од Адана за Истанбул.

Тој остана во Истанбул од 13 ноември 1918 до 16 мај 1919 година, разговарајќи за состојбата во земјата со своите блиски соработници.

Потоа тргна на пат кон Самсун, што го означи почетокот на борбата за национална независност.

Криејќи ја својата цел – ослободување на земјата од странска окупација – Мустафа Кемал го напушти Истанбул врз основа на своето официјално назначување за инспектор на Деветтата армија.

Тој пристигна во Самсун на 19 мај 1919 година, а на 22 јуни ја издаде Амасјанската декларација (циркулар).

Во декларацијата се предупредуваше дека територијалниот интегритет на татковината и независноста на нацијата се загрозени, а истовремено се најавуваше одржување конгрес во Сивас, со цел организирање на националниот отпор.

Потоа, Мустафа Кемал поднесе оставка на својата воена функција и на официјалните должности во рамките на отоманската влада.

Тој претседаваше со Конгресот во Ерзурум на 23 јули 1919 година, како и со Конгресот во Сивас на 4 септември.

На конгресите беа донесени одлуки за одбрана на татковината од странска окупација, формирање привремена влада, свикување национално собрание и отфрлање на странски мандати или протекторати.

Овие одлуки ги поставија темелите за идното Големо национално собрание на Туркије.

Турскиот парламент започна со својата историска работа во Анкара на 23 април 1920 година, под водство на Мустафа Кемал. Тој беше избран за претседател на собранието.

Тој ја основаше агенцијата „Анадолу“ (Anadolu Agency), сведок на Националната борба и Војната за независност. Агенцијата „Анадолу“ е основана на 6 април 1920 година, по налог на Мустафа Кемал Ататурк, седумнаесет дена пред конституирањето на парламентот.

Основана со цел „гласот на Националната борба да се слушне во светот“, агенцијата известуваше за првите закони донесени од турскиот парламент и беше сведок на секоја фаза од Националната борба и Војната за независност.

И покрај формирањето на национална влада и парламент, отоманската влада и сојузничките сили на 10 август 1920 година го потпишаа Договорот од Севр.

„За нас, Договорот од Севр не постои“

Во интервју за дописник на весникот „Јунајтед телеграф“ (United Telegraph), Ататурк нагласи дека националното движење не го признава овој договор.

„Договорот од Севр, кој имаше за цел да ја уништи нашата политичка, правна, економска и финансиска независност, а во крајна линија и да го негира и елиминира нашето право на постоење – за нас не постои.“

Турскиот парламент јавно го отфрли договорот потпишан помеѓу отоманската влада и сојузничките сили.

„Ниту еден педа од татковината не смее да се напушти, освен ако не е натопен со крвта на нејзините граѓани“

Напредувањето на грчките сили, кои со поддршка на сојузниците го окупираа Измир, беше запрено за време на првата и втората битка кај Инону во 1921 година.

Обновената грчка офанзива на 23 август 1921 година го означи почетокот на битката кај Сакарја.

Мустафа Кемал им издаде историска наредба на своите трупи:

„Не постои линија на одбрана, постои површина на одбрана. Таа површина е целата татковина. Ниту еден педа од татковината не смее да се напушти, освен ако не е натопен со крвта на нејзините граѓани.“

Чин „фелдмаршал“ и титула „Гази“

Под команда на врховниот командант Мустафа Кемал-паша, турската војска ги порази грчките сили во битката кај Сакарја.

Битката, која траеше 22 дена, ѝ нанесе тешки загуби на грчката војска. Како признание за победата, Големото национално собрание му додели на Мустафа Кемал Ататурк чин фелдмаршал и титулата „Гази“, што значи ветеран.

По победата, на 13 октомври 1921 година беше потпишан Карскиот договор со кавкаските републики, а на 20 октомври и Договорот од Анкара со Франција; овие договори помогнаа да се утврдат денешните граници на Турција, со исклучок на Хатај.

На 26 август 1922 година, турската војска, под команда на Ататурк, ја започна Големата офанзива за ослободување на татковината од странска окупација.

Офанзивата кулминираше со одлучувачка победа над грчките сили во Битката кај Думлупинар – позната и како Битка на врховниот командант – која се одвиваше на 30 август.

Прогонувајќи ги грчките трупи што се повлекуваа, турската војска влезе во Измир на 9 септември 1922 година.

Воените победи го отворија патот за Примирјето од Мудања, потпишано на 11 октомври 1922 година.

Потоа, сојузничките сили се повлекоа од турските територии што претходно ги имаа окупирано.

Војната за независност стана пресудно поглавје во историјата на земјата, демонстрирајќи ја решеноста на турската нација и преобликувајќи ја нејзината иднина.

Договорот од Лозана, документот за независност на Туркије

Беше потпишан на 24 јули 1923 година. Договорот го потпишаа турска делегација предводена од Исмет Инону, како и претставници на Велика Британија, Франција, Италија, Јапонија, Грција, Романија и Југославија.

„Овој договор е документ што го означува пропаѓањето на една голема завера, подготвувана со векови против турската нација, за која се веруваше дека е заокружена со Договорот од Севр“, изјави Големиот водач.

Првиот претседател на Република Туркије, Ататурк, го проучувал републиканскиот систем воспоставен по Француската револуција, вклучувајќи ги неговите демократски начела и институции.

Сепак, тој сметал дека францускиот модел не може едноставно да се преслика во Туркије.

Потпирајќи се на своето разбирање за политичките, општествените и економските услови во земјата, тој замислил република способна да го прошири демократското владеење низ целото општество.

Новинарот и писател Фалих Рифки Атај, близок соработник на Ататурк, во својата книга „Чанкаја“ (Çankaya) ги опишува настаните што довеле до прогласувањето на Републиката.

Според Атај, вонредните политички околности во тој период налагале јасна уставна дефиниција за формата на владеење во Туркије, особено затоа што поддржувачите на султанатот и калифатот сè уште имале влијание.

Ататурк првично ги чувал во тајност своите планови за прогласување република, плашејќи се дека предвременото објавување би можело да предизвика отпор.

Наместо тоа, тој работел на создавање услови за новиот систем да добие широка прифатеност.

Во својата книга „Нутук“ (Говорот), тој го објаснил својот пристап:

„Без да ја спомнуваме Републиката, се обидувавме да ја организираме државната управа во согласност со начелата на националниот суверенитет, на таков начин што таа во секој момент се движеше кон Републиката.“

Републиката била прогласена од турскиот парламент на 29 октомври 1923 година, а Мустафа Кемал Ататурк станал нејзин прв претседател.

Големиот водач бил избиран за претседател четири пати по ред, сè до неговата смрт во 1938 година, со што станал претседателот со најдолг мандат во историјата на земјата. На 14 јуни 1926 година бил спречен обид за атентат врз Ататурк, а одговорните биле уапсени во Измир.

Коментирајќи го заговорот во изјава за агенцијата „Анадолу“, тој рекол:

„Нема сомнеж дека овој подъл обид не беше насочен толку против мојата личност, колку против нашата света Република и високите принципи врз кои таа е основана. Моето скромно тело еден ден сигурно ќе се претвори во прав, но Република Туркије ќе опстои вечно.“

На 24 ноември 1934 година, со Законот бр. 2587, на Мустафа Кемал му било доделено презимето Ататурк, при што се забранило некој друг да го користи.

Постигнувања во економијата, надворешната политика и земјоделството

Во 1933 година, Ататурк го започнал Петгодишниот индустриски план за да ги ублажи последиците од Големата депресија од 1929 година и да го забрза економскиот развој на Туркије.

За време на неговото претседателствување биле остварени и значајни успеси во надворешната политика, вклучително и приемот на Туркије во Друштвото на народите, потпишувањето на Балканскиот пакт, Конвенцијата од Монтре за режимот на теснците, како и Саадабадскиот пакт.

Овие иницијативи придонеле за зајакнување на дипломатската позиција и регионалното влијание на Туркије.

Ататурк, исто така, им дал приоритет на земјоделството и руралниот развој.

Почнувајќи од 1925 година, во текот на 13 години, тој раководел со систематски земјоделски иницијативи, претворајќи го претходно непродуктивното земјиште во обработливо земјоделско земјиште.

„Хатај е моја лична кауза“

Ататурк вложил значителни напори за да обезбеди припојување на Хатај кон Туркије, опишувајќи ја таа територија како „моја лична кауза“.

Оваа цел била остварена во 1939 година, по неговата смрт.

Во текот на својот 57-годишен живот, Мустафа Кемал Ататурк се посветил на независноста на својата нација и татковина, оставајќи трајно наследство преку своето воено и политичко лидерство.

Почитуван поради својот воен и политички гениј, Мустафа Кемал Ататурк починал во палатата Долмабахче во Истанбул, на 10 ноември 1938 година, на 57-годишна возраст, во 9:05 часот наутро.

Неговата смрт предизвикала длабока тага и жалост, како во Туркије, така и во странство.

Последното патување на Ататурк кон Аниткабир

На 16 ноември 1938 година, посмртните останки на Ататурк беа изложени во свечената сала на палатата Долмабахче.

Три дена подоцна, неговиот ковчег беше пренесен во поворка до воениот брод „Јавуз“, кој го однесе до Измит.

Истата вечер, неговите посмртни останки беа префрлени во воз што патуваше за Анкара – истото превозно средство што тој често го користел за време на своите патувања низ земјата.

На 20 ноември, ковчегот во Анкара беше пречекан од државни функционери и странски претставници, по што беше изложен пред зградата на турскиот парламент.

По величествен државен погреб, на 21 ноември 1938 година, Ататурк беше привремено положен во Етнографскиот музеј во Анкара.

Неговите посмртни останки останаа таму сè до 10 ноември 1953 година, кога беа пренесени во Аниткабир, неговото конечно почивалиште.

„Моето скромно тело еден ден секако ќе се претвори во прав, но Република Туркије ќе опстои вечно“, рекол своевремено Ататурк.

Осумдесет и осум години по неговата смрт, наследството на Гази Мустафа Кемал Ататурк продолжува да зазема централно место во срцата на турскиот народ, при што Аниткабир стои како траен симбол на сеќавањето на него во срцето на Туркије.