Утку Аскер
Утку Аскер е дописник за стратешки анализи во Агенција Анадолу
По Втората светска војна, европските држави ги изградија своите модели на социјална држава под воениот чадор на САД, препуштајќи го најголемиот дел од трошоците за одбрана на Вашингтон, со цел да се ослободи простор за социјални издатоци.
Оваа гаранција, која опстојуваше низ Студената војна па сè до денес, значеше многу повеќе од обична воена заштита. Иако некои европски земји задржаа одреден степен на воена автономија, поддршката од САД одржуваше еден поширок поредок- поредок во кој Вашингтон обезбедуваше сигурност, односите се одвиваа преку институции, а европската политика се потпираше на консензус во рамките на ЕУ.
Сепак, најпрво војната меѓу Русија и Украина, а потоа и барањето на Трамп секоја земја сама да го сноси својот товар во одбраната, отворија сомнежи за тоа колку е навистина сигурен овој „штит“.
Природно, сега се доведува во прашање и европскиот модел на социјална држава, кој се развиваше во неговата сенка. Денес, додека САД почнуваат да поставуваат услови за својата поддршка, тлото под удобниот поредок на кој Европа е навикната, брзо се поместува.
Говорејќи пред Партенонот во Атина на 7 октомври, американскиот државен секретар Марко Рубио изјави дека Европа би можела да се „разбуди од својот долг сон“, тврдејќи дека на континентот, всушност, му е потребно повторно да ја стекне својата изгубена цивилизациска самодоверба.
Дијагнозата на Рубио, во суштина, го сведува проблемот на обичен недостиг на волја- на неуспех да се искористат ресурсите што се веќе на располагање.
Меѓутоа, превирањата во Европа денес имаат многу подлабоки корени. Кога ќе се промени рамнотежата на моќта во меѓународниот систем, кај државите што се потпираат на надворешен безбедносен чадор неизбежно доаѓа и до разнишување на внатрешниот поредок.
Огромниот вакуум што останува по постепеното повлекување на Вашингтон нема да се пополни само со додавање неколку процентни поени во буџетите за одбрана. Она што всушност пука е самиот општествен договор, кој со децении внимателно се градеше под тој штит.
Што всушност беше изградено под тој штит? Благодарение на американскиот безбедносен чадор, европските земји можеа средствата што инаку би ги потрошиле за оружје и војски, да ги пренасочат кон финансирање на социјалниот мир и просперитетот во сопствените земји.
Овде вреди да се имаат предвид два детали. Прво, моделот на „држава на благосостојба“ не беше само подарок од Америка; тој беше и производ на европските класни борби и социјалдемократски традиции.
Второ, САД го презедоа овој безбедносен товар не од чиста великодушност, туку за да спречат Советскиот Сојуз да доминира во Евроазија.
Сепак, „славниот“ просперитет што Европа го постигна по Втората светска војна не може да се одвои од предноста што ја овозможи тој биполарен светски поредок.
Иако Студената војна заврши пред многу години, удобноста што опстојуваше како политичка навика сега доаѓа до својот крај, додека глобалниот баланс на моќ се прекројува.
И тешко е да се замисли како моделот на држава на благосостојба би можел да остане недопрен од оваа промена.
Всушност, минатото искуство на Британија покажува дека оваа равенка може да функционира и во спротивна насока. Во 1968 година, соочен со трошоците за својата млада држава на благосостојба и глобалните империјални одговорности, Лондон одлучи да се повлече од регионите источно од Суецкиот Канал, практично препуштајќи ја безбедноста во Персискиот Залив на САД.
Денес, Европа се соочува со сосема спротивна ситуација: растечките воени потреби вршат силен притисок врз социјалните трошоци. Разгледувањето на американското присуство во Европа од страна на американскиот секретар за одбрана Пит Хегсет (уште во јуни), неговиот потег да ја услови идната поддршка со трошоците за одбрана, како и реториката што се обликува околу концептот „НАТО 3.0“- сето тоа укажува дека Вашингтон го враќа товарот, кој го презеде пред околу 75 години, назад врз Европа.
Кога ќе се повлече таа „безбедносна субвенција“ од суперсилата, празнината во внатрешниот поредок, кој бил изграден врз надворешна поддршка, мора да се пополни со сопствените ресурси на државата.
А тоа неизбежно ја става безбедноста на самиот врв на буџетските приоритети.
Кој ќе ја плати сметката?
Европските влади денес се наоѓаат во тешка положба: треба истовремено да изградат веродостојно одбранбено одвраќање, да ја одржат државата на благосостојба и да ја зачуваат фискалната и политичката стабилност.
Притоа, не може да се очекува од државите да ги постигнат сите три цели одеднаш. Европа е на тешка раскрсница каде што, кои две и да ги избере, ќе мора да направи компромис за третата.
Искористувајќи ги олабавените фискални правила, Германија се сврте кон рекордно задолжување за одбрана и инфраструктура, ефикасно префрлајќи ја сметката во иднина.
Во Франција, напорите за ограничување на буџетскиот дефицит во услови на тековните политички превирања доведоа до зголемување на приносите од обврзниците. Ова покажа колку брзо инсистирањето на заштита и на одбраната и на социјалната помош истовремено може да ја турне економијата во ќош.
Во меѓувреме, Холандија ги финансираше своите растечки трошоци за одбрана директно на сметка на државата на благосостојба. Со тоа што не ги прилагодуваше даночните групи за инфлацијата, владата собра индиректен данок наречен „придонес за слобода“, што повеќе ги оптовари групите на луѓето со пониски приходи, а воедно го намалуваат и буџетот за здравствена заштита за да ослободат пари за одбрана.
Шпанија и Италија, засега, се меѓу оние кои избираат да ја задржат одбраната како второстепен приоритет. Шпанија тврди дека воените цели можат да се исполнат со многу помалку трошоци.
Италија, од друга страна, употреби паметен сметководствен потег. Едноставно преименуваше неколку постоечки буџетски ставки во „трошење за одбрана“ за да го премине прагот на трошење на НАТО на хартија.
Реалноста е јасна. Без разлика кој пат ќе го избере една земја, друга група на крајот ја плаќа цената. Задолжувањето го става товарот врз идните генерации, додека намалувањето на социјалните бенефиции директно им штети на пензионерите, пациентите и граѓаните со ниски приходи.
Избегнувањето на трошењето за одбрана, пак, ја поткопува довербата на источноевропските сојузници и го оштетува угледот на земјата во НАТО. Додека центристичките партии се двоумат помеѓу овие тешки избори, тие отуѓуваат различна група гласачи со секој потег. На крајот, оваа тековна неодлучност тивко ја еродира јавната доверба во мејнстрим политиката.
Што ветува крајната десница?
За да се разбере подемот на крајната десница, мора да се види дека тие нудат наводен „излез“ од овој ќорсокак. Додека партиите од центарот се борат да им ја кажат на гласачите суровата вистина, дека одредени жртви се неизбежни, крајната десница целосно го преформулира прашањето така што го доведува во прашање тоа кој на прво место треба да има корист од социјалната држава.
Според нив, ако границите на социјалната помош се повлекуваат строго околу државјанството, културниот идентитет и „потеклото“, огромните средства потребни за одбрана лесно можат да се најдат со намалување на парите што одат за мигрантите, Брисел или Украина.
Позната во политичките науки како „социјален шовинизам“, оваа формула е многу привлечна за јавноста бидејќи ја префрла целата сметка врз „аутсајдерите“ и ветува дека ќе ги зачува постојните удобности без да бара од своите гласачи никаква жртва.
Сепак, овие ветувања не се собираат математички. Јазот создаден од трошоците за одбрана е едноставно преголем за да се затвори со намалување на буџетите за мигранти или странска помош.
Всушност, крајно десничарските партии што ја преземаат власта наскоро се соочуваат со истата реалност. Губењето на власта на партијата Фидес на Виктор Орбан во Унгарија, заедно со губењето гласови на Шведските демократи и паѓањето назад за прв пат на септемвриските избори, покажува дека крајно десничарските партии кои преземаат одговорност, без разлика дали со владеење или со приклучување кон коалиција, не можат да избегнат политичко истрошување.
Постои и многу подлабока димензија на проблемот. Најреалниот излез на Европа од овој ќорсокак лежи во заедничко задолжување, елиминирање на дуплирањето низ одбранбената индустрија и подеднакво споделување на товарот низ целиот континент без блокирање на потенцијалните партнери од политички причини.
Сепак, опсесијата со „национален суверенитет“ меѓу крајно десничарските и одредени влади, во комбинација со нивните политички мотивирани напори за поткопување на потенцијалните партнерства во одбранбената индустрија, ја еродира политичката основа потребна за колективно решение.
Широко, ова е сликата што САД ја таргетираа во своите критики кон Европа, особено од ерата на Трамп. Иако загриженоста на Вашингтон за некои од работите секако е валидна, патот што го зема за решавање на овие прашања носи сериозни ризици.
Некогаш турнати на маргините на европската политика и отфрлени, крајно десничарските сили сега одат рака под рака со Трамп и неговите републикански сојузници.
Не е случајно што Марко Рубио играше на антиимигрантските чувства и стравовите од „губење на нашата цивилизација“ во Атина. Овој јазик покажува дека „социјалниот шовинизам“ што се вкоренува во Европа има отворена поддршка од САД.
Сепак, тука постои голема контрадикција. Од една страна, САД сакаат Европа да преземе значителен дел од безбедносниот товар, а од друга страна, им дава идеолошки легитимитет на самите политички движења што го оневозможуваат континентот заедно да го носи тој товар.
Накратко, додека Вашингтон повикува на Европа што може „да стои на свои нозе“, активно ја храни и ја зголемува најголемата пречка за таа цел.
Пред која реалност мора да се разбуди Европа?
Безбедноста повеќе не е привремена криза; таа е директно прашање на националните буџети. Додека владите не успеат да направат јасни избори помеѓу социјалната помош, безбедноста и фискално-политичката стабилност, центристичките партии ќе продолжат да губат поддршка без разлика колку е голема надворешната закана.
Колку понатаму ќе расте крајната десница, на крајот зависи од храброста што ја покажува мејнстрим политиката. Фактот дека нордиските земји, со нивните силни социјални држави, се меѓу најголемите трошачи за одбрана во проценти во последниве години е важен пример.
Тоа покажува дека кога довербата во државата е солидна и јавноста е убедена зошто жртвите се неопходни, оваа транзиција може да се управува доста добро.
Европа денес се наоѓа на остра раскрсница, соочувајќи се со две јасни опции. Или ќе го сподели овој товар низ целиот континент преку заеднички механизми, или ќе склизне во ера на свртеност кон себе- ера во која секоја земја се грижи само за себе, политиките на штедење ги изведуваат луѓето на улиците (како што можеше да се види во Франција), а линијата меѓу „нас и нив“ се прецртува долж политички, етнички и културни граници.
Во овој момент, наместо кризата во Европа да се толкува како едноставен недостиг на волја и самодоверба- пристап што го применува Рубио, а кој оди наназад, од последицата кон причината- вреди да се потсетиме на теоретската рамка на Кенет Волц.
Кога структурата на меѓународниот систем се менува, државите мораат повторно да воспостават рамнотежа помеѓу своите цели и средствата со кои располагаат. Во свет во кој безбедносниот чадор веќе не постои, ниту еден модел на држава на благосостојба не може да опстане без средства за сопствена заштита.
Заборавајќи на оваа строга хиерархија, Европа сега се соочува со сурова реалност, додека меѓународната структура претрпува промени.
Ако европските влади го прифатат ќор-сокакот во кој се наоѓаат, се завртат кон партнерства и конструктивно седнат на заедничка маса, како меѓусебно, така и со своите сојузници, повлекувањето на американскиот безбедносен чадор би можело дури и да се претвори во долгоочекувана можност за „стратешка зрелост“.
Меѓутоа, доколку таа маса никогаш не биде поставена, а просторот им се препушти на оние што ветуваат изолација и исцртуваат политички, етнички и културни граници, тогаш Европа каква што ја познаваме, внимателно градена со децении за време на Студената војна, ќе биде сериозно разнишана.
Таа ќе се преобрази во нешто сосема поинакво: структура што ја изгубила амбицијата за држава на благосостојба, се откажала од идејата за заедничка иднина и го преформулирала својот општествен договор преку политиката на страв.
Извор: АА
