FOTO: Separatistët e Albertës mblidhen jashtë zyrave të 'Elections Alberta' përpara se të dorëzojnë një peticion për të shkaktuar një referendum për ndarjen nga Kanadaja. / Reuters
Alberta do të mbajë një referendum jodetyrues të hënën për t'i pyetur banorët nëse duan të mbeten pjesë e Kanadasë, duke e shënuar herën e parë që provinca e pasur me naftë ia ka vënë ndonjëherë çështjen e ndarjes publikut.
Sondazhet kanë treguar vazhdimisht se shumica e banorëve të Albertës - rreth 70 për qind - duan të qëndrojnë në Kanada, me afërsisht një të katërtën e banorëve që mbështesin një Albertë të pavarur.
Çfarë është në fletën e votimit për banorët e Albertës?
Fleta e votimit ka 10 pyetje, secila me opsionin e vet të koduar me ngjyra.
Pyetja e fundit që shohin votuesit në votim është pyetja 10: nëse Alberta duhet të mbetet një provincë kanadeze apo ta fillojë procesin ligjor të kërkuar për të mbajtur një referendum të detyrueshëm për ndarjen.
Një shumicë e thjeshtë në favor të ndarjes mund ta shkaktojë këtë proces.
Ka nëntë pyetje të tjera jodetyruese në lidhje me imigracionin, aksesin në shërbimet provinciale - duke përfshirë arsimin, kujdesin social dhe kujdesin shëndetësor - dhe kërkesat e identifikimit të votuesve.
Pse Alberta po e vë në votim të ardhmen e saj?
Kryeministrja e Albertës, Danielle Smith, tha në maj se ishte "koha për të votuar, për ta kuptuar vullnetin e banorëve të Albertës për këtë temë dhe për të ecur përpara", kur njoftoi se qeveria do të shtonte një pyetje mbi ndarjen.
Vendimi i Smithit pasoi muaj të tërë fushate nga një grup i vogël, por i zëshëm separatistësh, të cilët argumentojnë se pasuria energjetike e Albertës subvencionon pjesët më të varfra të vendit dhe se burokracia e Otavës e ka penguar ekonominë e provincës.
Disa anëtarë të grupit kishin mbështetur kandidaturën e Smith për kryeministre. Smith thotë se ajo votoi për ta mbajtur Albertën në Kanada para votimit, sipas një videoje që ajo postoi në mediat sociale të mërkurën.
A është përballur Kanadaja më parë me votim për ndarje?
Po, por jo në Alberta. Provinca e Kjubekut, ku shumica e popullsisë flet frëngjisht, ka zhvilluar dy referendume, në vitet 1980 dhe 1995.
Në të dyja rastet, banorët e Kjubekut votuan për të mbetur pjesë e Kanadasë, ndonëse në vitin 1995 diferenca ishte tejet e ngushtë.
Partia separatiste "Parti Québécois" (PQ) fitoi zgjedhjet provinciale në fillim të këtij muaji dhe është zotuar se do të organizojë një referendum të tretë, por vetëm pasi Presidenti i ShBA-së, Donald Trump, të largohet nga detyra dhe me kushtin që kjo parti ta ketë shumicën.
Më 5 tetor, PQ-ja fitoi të drejtën për të formuar një qeveri të pakicës; kjo do të thotë se, për miratimin e ligjeve, ajo do të duhet të mbështetet te partitë më të vogla.
Kanadaja është federatë e përbërë nga 10 provinca dhe tri territore.
Ndërsa Otava merret me çështje të interesit kombëtar – si mbrojtja, tregtia dhe politika e jashtme – provincat dhe territoret gëzojnë kompetenca të konsiderueshme në fusha të tilla si kujdesi shëndetësor, arsimi dhe të drejtat mbi tokën.
Kur do të shpallet vendimi?
Qendrat e votimit janë planifikuar të mbyllen në orën 8 të mbrëmjes të hënën (02:00 GMT të martën).
‘Elections Alberta’ thotë se do t'i numërojë fletët e votimit me dorë dhe do ta numërojë së pari pyetjen e ndarjes.
'Elections Alberta' do t'i publikojë rezultatet në faqen e saj të internetit sapo të mbërrijnë, ndërsa rezultatet jozyrtare priten brenda 48 orëve pas përfundimit të votimit.
Çfarë ndodh më pas nëse Alberta voton për t'u larguar?
Smith ka thënë se do ta respektojë rezultatin dhe do ta fillojë shpejt procesin për të mbajtur një referendum ligjërisht të detyrueshëm. Por, ndarja nuk do të ndodhë menjëherë.
Pas referendumit të Kjubekut të vitit 1995, Parlamenti i Kanadasë e miratoi Aktin e Qartësisë në vitin 2000, i cili thotë se bisedimet për ndarjen mund të nxiten vetëm nëse një shumicë e qartë e publikut e mbështet atë, pa e specifikuar pragun e nevojshëm.
Akti gjithashtu thotë se provincat dhe territoret nuk kanë të drejtë të njëanshme për t'u larguar nga Kanadaja dhe se kërkohet një ndryshim kushtetues i negociuar nga qeveritë provinciale, territoriale dhe federale.
Grupet e Kombeve të Para kanë kundërshtuar një Albertë të pavarur, pasi traktatet e tyre tokësore me Kanadanë datojnë para hyrjes së Albertës në Konfederatë.
Në maj, një gjyqtar i gjykatës së Albertës vendosi se zyrtari kryesor zgjedhor i provincës kishte gabuar që i lejoi separatistët të mblidhnin nënshkrime duke kërkuar një referendum, sepse procesi duhet të kishte nxitur një konsultim me popujt indigjenë, të drejtat e të cilëve mund të shkeleshin nga ndarja.
Alberta e ka apeluar vendimin.
Cila është qëndrimi i kryeministrit Carney në lidhje me referendumin?
Mark Carney, Kryeministri i Kanadasë, është rritur kryesisht në Alberta dhe më parë ka thënë "vendi më i mirë për Albertën është në Kanada" dhe se vendi nuk mund të ketë sukses nëse është i ndarë.
Ai publikoi një video në Ditën e Falënderimeve Kanadeze, më 12 tetor, duke thënë se uniteti kombëtar është kritik ndërsa Kanadaja lufton kërcënimet nga jashtë, përfshirë një luftë tregtare me ShBA-në.
Carney ka bërë fushatë për ta mbajtur Albertën në Kanada.
A do të kalonte referendumi i Kebekut bazuar në sondazhet aktuale?
Sondazhet aktuale të opinionit tregojnë se një referendum për sovranitetin e Kjubekut mund të dështojë, me mbështetjen për pavarësinë të mbërthyer në rangun 25-35% dhe kundërshtimin që shpesh arrin 60-70% midis votuesve të vendosur.
Agregues të tillë si 338Canada tregojnë afërsisht 70% Jo kundrejt 30% Po pasi përjashtohen të anketuarit e pavendosur, ndërsa sondazhe individuale nga Léger, Pallas Data dhe të tjerë e vendosin vazhdimisht anën Jo shumë përpara.
Edhe midis frankofonëve, mbështetja për Po nuk është aq e lartë sa të sigurojë një shumicë në gjithë provincën.
Ndërsa ngjarjet e fushatës, formulimi i pyetjeve ose goditjet e jashtme mund të ndryshojnë ende shifrat, asgjë në të dhënat aktuale nuk sugjeron një garë konkurruese.
Një fitore e Po-së do të kërkonte ndryshim dramatik dhe të qëndrueshëm që sondazhet aktuale nuk e parashikojnë.
