Më 14 nëntor 1914, më shumë se një shekull më parë, Sulltan Mehmed Reshad V, sundimtari i Perandorisë Osmane të atëhershme, shpalli luftë kundër Forcave Aleate në Luftën e Parë Botërore. Reshadi, i cili konsiderohej kalifi islam, shpërndau libra të vegjël sa një pullë në gjithë botën myslimane, që përmbanin një dekret në alfabet arab, duke u bërë thirrje myslimanëve të mbështesin osmanët.
Ali Haydar Efendiu, myftiu i madh i Istanbulit, e lexoi dekretin nga minberi i Xhamisë së Fatihut po atë ditë. Ai i përshkroi përparimet ushtarake të Forcave Aleate si “një sulm ndaj Kalifatit Islam”.
Reshadi i dërgoi këto broshura të vogla me letra gjithashtu drejt udhëheqësve ushtarakë, fetarë dhe komunitarë në shtetet e Ballkanit, në Iran, Indi dhe në vende të tjera me shumicë myslimane.
Një shekull më vonë, një kopje e kësaj broshure ruhet në zyrën e Ahmet Uslusë, një historian lokal në provincën perëndimore turke të Çanakalasë. “Më lejoni t’ju tregoj diçka interesante dhe të fuqishme që shumë njerëz nuk e dinë”, tha Usluja për “TRT World”, duke iu drejtuar dollapit të tij.
Ai nxori broshurën, e cila ishte aq e vogël sa një çamçakëz, dhe kaloi gishtat mbi kopertinën e saj të mbuluar me fletë metalike, ku ishte gdhendur figura e Sulltan Reshadit. “Edhe pse libri është kaq i vogël, shkronjat në të lexohen lehtësisht. Shikoni sa i pastër është shkrimi”, tha historiani.
Usluja u diplomua për histori në Universitetin e Ankarasë në vitin 1980. Që atëherë, ai ka mbledhur objekte ushtarake dhe ka dokumentuar betejën e famshme të Galipolit, në Luftën e Parë Botërore.
Një burrë i gjatë në të pesëdhjetat, me mjekër të rregulluar mirë, Usluja zotëron gjithashtu një muze lufte në një fshat të afërt, të quajtur Seddülbahir, ku ekspozohen objekte të ndryshme nga fushëbeteja: medalje trimërie, ora xhepi, plumba të ndryshkur dhe shpata. Këto objekte u përkisnin ushtarëve që luftuan për Perandorinë Osmane.
“Nuk ka luftë si kjo [Galipoli] në historinë osmane”, tha Usluja dhe shtoi: “Asnjë luftë tjetër nuk e ka ndikuar psikikën turke si Çanakalaja (Gallipoli).”
Në Türkiyen e sotme, Beteja e Galipolit ka një peshë simbolike. Ajo i jep kombit një arsye për të festuar një nga fitoret më të rëndësishme — e cila riformësoi imagjinatën politike të subjekteve osmane — por njëkohësisht përfaqëson edhe një humbje të pamasë, një arsye për të vajtuar dhjetëra e mijëra ushtarë osmanë që dhanë jetën duke luftuar kundër Forcave Aleate.
Për ushtrinë osmane, Galipoli ose — siç e quajnë turqit — Çanakalaja, ishte strategjikisht shumë i rëndësishëm. Forcat Aleate donin ta nxirrnin Perandorinë Osmane nga Lufta e Parë Botërore duke kaluar përmes Ngushticës së Çanakalasë dhe duke kapur kryeqytetin e saj, Istanbulin. Luftimet detare filluan më 18 mars 1915, ndërsa anijet armike iu afruan brigjeve të Galipolit.
Ushtria osmane, e përbërë nga turq, arabë, boshnjakë, shqiptarë, kurdë dhe çerkezë, nisi një sulm artilerie ndaj anijeve armike dhe fundosën tre prej tyre deri në fund të ditës. Marina Mbretërore Britanike pësoi një goditje të rëndë, të cilën historianët e konsiderojnë si më e madhja që nga Beteja e Trafalgarit në vitin 1805.
Megjithëse Perandoria Osmane ishte në rënie, fitorja e 18 marsit rriti moralin e ushtrisë dhe nxiti valën e parë të nacionalizmit tek turqit.
“Çanakalaja është një fitore e arritur nga një ushtri që ishte tërhequr për 200-250 vite. Një komb që përjetoi humbjen në Ballkan, u ringjall në Çanakala. 1915-a është data kur ne fituam shpirtin e Çanakalasë”, tha Muhammet Erati, profesor historie në Universitetin “18 Marsi”.
“Çanakalaja shënoi një epokë të re ku kombi turk ripohoi identitetin e vet dhe u ringjall”, shtoi ai.
Beteja e Galipolit ngjall ende emocione të forta tek qytetarët e Türkiyes moderne. Presidenti aktual, Recep Tayyip Erdoğan, e përmendi së fundmi këtë ngjarje, duke bërë paralele historike me zhvillimet politike aktuale.
Thirrja për mobilizim
Fushata e Galipolit, e ideuar nga Winston Churchilli, dështoi në frontin detar. Për të thyer mbrojtjen osmane, Forcat Aleate nisën një pushtim tokësor, duke dërguar rreth 400.000 trupa në një nga sulmet amfibe më të mëdha në histori.
Perandoria bëri thirrje për mobilizim me sloganin “Në Çanakala!”. Sipas historianit Uslu, deri në një milion burra u nisën për t’iu bashkuar luftimeve.
Humbjet ishin të mëdha: rreth 57.000 ushtarë osmanë u vranë dhe mbi 100.000 u plagosën. Trauma ishte e jashtëzakonshme dhe shumë përfunduan në spitale psikiatrike.
Një histori prekëse është ajo e Hasanit, një veteran që humbi këmbën në betejë. Kur u kthye në shtëpi, e fejuara e braktisi. Ai përdorte një këmbë prej hekuri, e cila sot ruhet në muzeun e Uslusë.
Beteja solli edhe akte heroizmi të jashtëzakonshme. Tetar Seyiti arriti të fundoste një anije britanike, duke ngritur vetë predha shumë të rënda, një akt që më vonë nuk mundi ta përsëriste në kushte normale.
Ngritja e një udhëheqësi të ri
Fushata e Galipolit solli në skenë një lider të ri: Mustafa Kemal Atatürkun.
Si komandant i Divizionit 19., ai luajti një rol vendimtar në ndalimin e forcave Anzac-e. Vendimet e tij strategjike dhe guximi personal ndryshuan rrjedhën e betejës.
Fjalët e tij të famshme për ushtarët ishin: “Unë nuk ju urdhëroj të sulmoni, ju urdhëroj të vdisni!”
Shumica e Regjimentit 57. u vra atë ditë. Për nder të tyre, ky regjiment ekziston ende në ushtrinë turke, por pa anëtarë aktivë.
Pas luftës, edhe pse Perandoria Osmane u shpërbë, Mustafa Kemali u shndërrua në simbol shprese. Në vitin 1923, ai udhëhoqi krijimin e Republikës së Türkiyes, një shtet-komb modern.
