Kryeqyteti turk, Ankaraja, po e pret këtë javë Samitin e NATO-s 2026 të krerëve të shteteve dhe qeverive.

Ky është vetëm Samiti i dytë i NATO-s, pas atij të Stambollit të vitit 2004, që mbahet në vend, i cili është një anëtar i palëkundur i Aleancës së Atlantikut të Veriut që prej anëtarësimit zyrtar më 18 shkurt 1952.

Një shtet që i zotëron forcat e dyta më të mëdha të armatosura në NATO, pas Shteteve të Bashkuara, dhe që konsiderohen ndër më të aftat në aspektin konvencional.

Mes trazirave globale, 32 vendet anëtare të NATO-s, së bashku me liderët e partnerëve joanëtarë të NATO-s, si Koreja e Jugut, Japonia dhe Ukraina, po zhvillojnë një takim dyditor në Türkiye për ta diskutuar të ardhmen e NATO-s.

Ndërsa profili i lartë i Samitit dëshmon për rolin qendror dhe gjithnjë e më jetik të Türkiyes brenda NATO-s, disa kanë vënë në pikëpyetje angazhimin afatgjatë të vendit ndaj aleancës.

Duhet theksuar se një pjesë e madhe e kritikave të fundit ndaj rolit vendimtar të Türkiye-s në NATO vijnë nga mbështetës të një vendi joanëtar të NATO-s dhe joevropian, i cili nuk tregon respekt për normat ndërkombëtare.

Megjithatë, le ta shtrojmë pyetjen: Sa i thellë dhe sa i fortë është angazhimi i Türkiyes ndaj NATO-s?

Një vështrim i shkurtër mbi historinë e Türkiyes në NATO tregon përkushtimin e saj të vazhdueshëm, që nga themelimi i organizatës, gjatë Luftës së Ftohtë e deri në botën e pasigurt të ditëve të sotme, duke e reflektuar përkushtimin e saj ndaj një bote transatlantike të lirë.

Ndoshta dëshmia më e fortë e angazhimit të Türkiyes ndaj NATO-s gjendet në Gadishullin Korean, ku ushtarët turq luftuan nën komandën e Kombeve të Bashkuara të udhëhequr nga ShBA-ja, përpara se vendi të bëhej pjesë e NATO-s.

NATO-ja, Türkiye dhe Lufta e Koresë

Pas Luftës së Dytë Botërore, ndërsa Evropa rrezikonte t’i nënshtrohej edhe një regjimi tjetër totalitar, ShBA-ja, Mbretëria e Bashkuar dhe 10 shtete të Evropës Perëndimore dhe Atlantikut të Veriut nënshkruan Traktatin e Atlantikut të Veriut në prill të vitit 1949.

Megjithatë, sfida e parë ushtarake ndaj aleancës së traktatit erdhi nga Koreja e largët në verën e vitit 1950, kur Koreja e Veriut, e mbështetur nga Bashkimi Sovjetik, pushtoi Korenë e Jugut, e mbështetur nga ShBA-ja, edhe pse paqja globale pas luftës tashmë ishte vendosur.

Bashkimi Sovjetik stërviti dhe pajisi Ushtrinë Çlirimtare Popullore të Kinës (PLA), e cila luftoi kundër ushtrive amerikane dhe aleate, duke i çuar luftimet në një ngërç gjatë Luftës së Koresë.

Kjo ishte një zgjim i hidhur për politikëbërësit perëndimorë, duke treguar se vetëm fuqia ushtarake konvencionale nuk do të mjaftonte për ta penguar Bashkimin Sovjetik t'i vendoste ushtritë e tij të mëdha të tankeve në mbarë Evropën.

Ky kuptim e formësoi në mënyrë themelore mendimin strategjik perëndimor në dy drejtime:

Nga njëra anë, ai e përforcoi rëndësinë e parandalimit bërthamor përmes doktrinës së “hakmarrjes masive”, e cila mbeti themeli i strategjisë ushtarake amerikane ndaj Bashkimit Sovjetik.

Nga ana tjetër, ai nënvizoi nevojën për ta shndërruar NATO-n nga një aleancë mbrojtëse në një organizatë të përhershme mbrojtëse.

Kjo nënkuptonte krijimin e një strukture të integruar komanduese ushtarake, që bashkonte forcat e të gjitha shteteve anëtare nën një zinxhir të unifikuar komande.

I njëjti Sesion i Shtatë i Këshillit të Atlantikut të Veriut (NAC), i mbajtur në Otava, kryeqytetin e Kanadasë, në shtator të vitit 1951, i cili për herë të parë e përkufizoi NATO-n si një “organizatë”, vendosi gjithashtu t’i ftojë Türkiye dhe Greqinë, të dyja me forca luftarake të angazhuara në Luftën e Koresë, që t’i bashkoheshin Aleancës.

Vendimi iu bë i ditur zyrtarisht botës në Sesionin e Tetë të NAC-ut në Romë, dy muaj më vonë.

Në këtë kuptim, të dy vendet janë anëtare të NATO-s që nga momenti kur aleanca u bë organizatë dhe Türkiye nuk është larguar kurrë nga struktura e integruar komanduese e NATO-s, ndryshe nga Franca dhe Greqia.

Türkiye në Mesdhe dhe Norvegjia në krahun verior të NATO-s ishin të vetmet dy vende anëtare të NATO-s gjatë Luftës së Ftohtë që kishin kufi me Bashkimin Sovjetik.

Rruga e Türkiyes drejt NATO-s

Por, pse Republika e re Turke vendosi të merrte pjesë në Luftën e Koresë në krah të ShBA-së, pasi kishte qëndruar jashtë Luftës së Dytë Botërore?

Vendimi i Türkiyes u formësua nga dy faktorë: frika e përbashkët ndaj kërcënimit sovjetik dhe dëshira e Republikës së re për t’u rreshtuar me komunitetin transatlantik dhe Kombet e Bashkuara.

Në atë kohë, Türkiye ishte nën presionin e Bashkimit Sovjetik të udhëhequr nga Stalini, i cili përbënte një kërcënim të drejtpërdrejtë nga veriu dhe lindja.

Për këtë arsye, vendi kishte nevojë urgjente për garancinë e sigurisë kolektive të NATO-s.

Fillimisht, ShBA-ja dhe Mbretëria e Bashkuar hezitonin ta pranonin Türkiyen ose Greqinë në NATO gjatë viteve 1949–1950, pasi i shihnin më shumë si barrë sesa si aset për mbrojtjen e Evropës Perëndimore.

Türkiye dhe Greqia realizuan dislokimin e tyre të parë ushtarak gjatë Luftës së Ftohtë në Luftën e Koresë, duke bindur udhëheqësit perëndimorë se ato do ta mbështesnin NATO-n dhe do ta forconin paqen e sigurinë transatlantike.

Që nga ditët e para të Aleancës, Forcat e Armatosura Turke (TAF) u janë përgjigjur me besueshmëri të gjitha sfidave të NATO-s, përfshirë edhe përshkallëzimin e parë të Luftës së Ftohtë në një konflikt të nxehtë në Kore, 76 vjet më parë.

Türkiye dhe 14 vende të tjera në “aleancën e 16 vendeve”, të udhëhequr nga SHBA-ja, besonin në objektivin e Kombeve të Bashkuara për një paqe të qëndrueshme globale, veçanërisht pas gjashtë viteve të një lufte shkatërrimtare, në një botë që kërkonte stabilitet.

Shtatëdhjetë e gjashtë vjet nga kjo ditë, kur nisi Samiti i NATO-s në Ankara, më 7 korrik 1950, Këshilli i Sigurimit i OKB-së, përmes Rezolutës 84, krijoi Komandën e Kombeve të Bashkuara (UNC), nën udhëheqjen ushtarake të SHBA-së, për të parandaluar ndryshimet me forcë të kufijve dhe qeverive.

Duke e kuptuar se pushtimi i Koresë së Jugut mund të minonte të gjithë rendin liberal ndërkombëtar të krijuar pas Luftës së Dytë Botërore, Türkiye ishte ndër vendet e para që u angazhuan.

Kryeministri i atëhershëm turk, Adnan Menderes, urdhëroi përgatitje emergjente edhe përpara miratimit nga parlamenti.

Brigada Turke u bë njësia e parë joamerikane dhe jobritanike që mbërriti në Gadishullin Korean midis 17 dhe 19 tetorit 1950, dhe një muaj më vonë do të ishte sërish njësia e parë e këtij lloji që do të përfshihej në luftime.

Komandanti i Brigadës së parë Turke ishte gjeneral brigade Tahsin Yazici, i lindur në Maqedoninë Osmane, pionier i luftës me tanke në ushtrinë turke dhe veteran i Luftës së Parë Botërore dhe i Luftës Turke për Pavarësi. 

Türkiye luftoi me trimëri

Luftimi nën Komandën e Kombeve të Bashkuara ishte momenti më i afërt që vendet e NATO-s iu afruan ndonjëherë luftimit nën komandën e NATO-s, pra nën një komandë të integruar të udhëhequr nga ShBA-ja gjatë Luftës së Ftohtë.

Dërgimi i Brigadës Turke në Gadishullin Korean shënoi dislokimin e parë ushtarak jashtë vendit të Türkiye-s gjatë periudhës republikane.

Fillimisht duke luftuar nën Divizionin e 2-të të Këmbësorisë së Ushtrisë Amerikane “Indianhead”, e më pas nën Divizionin e 25-të të Këmbësorisë “Tropic Lightning”, të dy pjesë e Ushtrisë së Tetë të ShBA-së, brigada, me stemën e saj “North Star” në shpatull, ishte e vetmja njësi në nivel brigade nga vendet e NATO-s që kontribuoi në Kore, përveç ShBA-së, Mbretërisë së Bashkuar dhe Kanadasë.

Anëtarët e tjerë të NATO-s dërguan vetëm njësi në nivel batalioni.

Vetëm Mbretëria e Bashkuar, mes aleatëve evropianë të NATO-s, kontribuoi me një forcë që kishte rëndësi të qartë strategjike në luftë; edhe Brigada Turke në kuadër të Komandës së Kombeve të Bashkuara pati ndikim strategjik, duke ndryshuar rrjedhën e operacioneve në disa beteja, përfshirë përplasjen e parë me forcat kineze gjatë Betejës së Lumit Chongchon (nëntor–dhjetor 1950).

Në Betejën e Kunuri-Wawon, pjesë e luftimeve më të gjera përgjatë Lumit Chongchon, që përfunduan me tërheqjen e forcave të Komandës së OKB-së dhe me tërheqjen më të gjatë ushtarake në historinë amerikane deri në jug të Seulit, brigada e sapokrijuar dhe e stërvitur me shpejtësi zhvilloi një tërheqje luftarake legjendare dhe një aksion vonues kundër divizioneve të tëra të Ushtrisë Çlirimtare Popullore të Kinës.

Duke luftuar për tre ditë në dëborë të dendur, erëra të akullta dhe temperatura që zbritën deri në -40°C gjatë dimrit të vitit 1950, veprimet e brigadës penguan që Ushtria e Tetë Amerikane të rrethohej plotësisht dhe potencialisht të shkatërrohej.

Gjenerali Matthew Ridgway mori komandën e Ushtrisë së Tetë Amerikane një muaj më vonë dhe nisi kundërofensivën Operation Thunderbolt.

Gjatë Betejës së Kumyanjangni (25–27 janar 1951), në fazën e hershme të këtij operacioni, Brigada Turke ishte ndër njësitë e para të Komandës së OKB-së që zmbrapsën mbrojtjen kineze, duke rrëzuar mitin e “hordhive të kuqe” të pamposhtura.

Gjatë fazës statike të luftës, nga vera e vitit 1951 deri në korrik 1953, brigada luftoi në kreshtat e nxehta të kompleksit “Nevada” përgjatë vijës mbrojtëse “Jamestown”, në veri të lumit Imjin, duke përballuar presion të jashtëzakonshëm nga Ushtria Çlirimtare Popullore e Kinës, e cila synonte të detyronte kushte më të favorshme në negociatat për armëpushim.

Në përgjithësi, brigadat turke të dislokuara në Gadishullin Korean luftuan me trimëri dhe kontributi i tyre u vlerësua me Presidental Unit Citation të ShBA-së për veprimet në Kumyanjang-ni, si dhe me shumë dekorata të tjera luftarake nga ShBA-ja, OKB-ja dhe Republika e Koresë.

Luftimi krah për krah me aleatët e NATO-s solli gjithashtu shumë përvoja të reja për artin operacional të ushtrisë turke.

Në Gadishullin Korean, njësitë e Forcave të Armatosura Turke (TAF) zhvilluan operacione sulmuese të këmbësorisë së mekanizuar dhe, për herë të parë, u stërvitën në taktikat mbrojtëse kundër tankeve duke përdorur pushkë pa zmbrapsje (recoilless rifles) dhe raketahedhësit e rinj amerikanë M20 “Super Bazooka” me kalibër 3,5 inç.

Edhe aleatët e NATO-s në kuadër të Komandës së Kombeve të Bashkuara mësuan nga Brigada Turke.

Për shembull, sjellja e robërve turq të luftës (POW) në robërinë e Kinës komuniste dhe Koresë së Veriut la mbresa tek të gjitha vendet aleate, veçanërisht te amerikanët, të cilët ishin të shqetësuar për sjelljen e dobët të një pjese të robërve të tyre.

Robërit turq të luftës ishin të vetmit që nuk humbën asnjë ushtar për shkak të sëmundjeve apo dezertimit.

Sjellja e tyre, e studiuar pas shkëmbimit të robërve në fund të luftës, ndikoi në zhvillimin e programeve të reja të trajnimit ushtarak amerikan, përfshirë “Code of the U.S. Fighting Force” të vitit 1955 dhe kurset e reja SERE, të hartuara për të rritur mbijetesën dhe besnikërinë e robërve të luftës.

Sot, jashtë Koresë, Lufta e Koresë është kryesisht e harruar, megjithëse, sipas historianit të njohur amerikan të Luftës së Ftohtë, John Lewis Gaddis, ajo ishte “fushëbeteja më e ashpër e gjithë Luftës së Ftohtë” (“We Now Know”, 1997).

Lufta la Gadishullin Korean në rrënoja dhe mori jetën e më shumë se tre milionë njerëzve, shumica civilë.

Në aspektin ushtarak, Türkiye u bë kontribuuesja e katërt më e madhe me trupa në Komandën e Kombeve të Bashkuara, pas ShBA-së, Mbretërisë së Bashkuar dhe Kanadasë, duke rotuar më shumë se 20.000 ushtarë në Kore gjatë luftës.

Turqit patën numrin e tretë më të lartë të humbjeve pas ShBA-së dhe Britanisë, me rreth 900 ushtarë të vrarë ose të zhdukur dhe më shumë se 2.100 të plagosur.

Lufta e Koresë ishte konflikti konvencional më i kushtueshëm për ShBA-në dhe Mbretërinë e Bashkuar që nga Lufta e Dytë Botërore, ndërsa për Türkiye ishte konflikti më i rëndë që nga Lufta e Parë Botërore dhe Lufta për Pavarësi.

Së fundmi, Türkiye ishte vendi i dytë nga fundi ndër anëtarët e NATO-s që tërhoqi trupat nga Gadishulli Korean  pak përpara Mbretërisë së Bashkuar  duke i larguar ato vetëm në vitin 1957, ndërsa la një grup të vogël ndërlidhës edhe për një dekadë e gjysmë tjetër.

ShBA-ja vazhdon edhe sot të mbajë të dislokuar Ushtrinë e Tetë Amerikane në Kore, në kuadër të United States Forces Korea (USFK).

Pjesëmarrja në Luftën e Koresë u dha një përvojë të paçmuar si Türkiye-s, ashtu edhe NATO-s, në zhvillimin e operacioneve të përbashkëta.

Kjo përvojë u plotësua më tej përmes stërvitjeve shumëkombëshe që sapo kishin nisur në Evropë, falë vrullit të krijuar nga alarmi që shkaktoi Lufta e Koresë.

Stërvitjet e para shumëkombëshe të NATO-s u zhvilluan në fund të vitit 1952 në mbarë Evropën, nën komandën e Komandantit të dytë Suprem Aleat në Evropë (SACEUR), Matthew Ridgway, i cili sapo ishte kthyer nga drejtimi i Komandës së Kombeve të Bashkuara në Kore.

Ushtria turke mori pjesë në stërvitjet e para të NATO-s, Longstep (1952) dhe Weldfast (1953), dhe që atëherë ka marrë pjesë në dhjetëra stërvitje për të forcuar aftësitë e përbashkëta dhe për të frenuar kundërshtarët.

Më e fundit ishte Steadfast Dart 2026, e zhvilluar pranë Gjermanisë, stërvitja më e madhe e NATO-s për këtë vit deri tani.

Përtej Luftës së Koresë, dislokimet e para luftarake të NATO-s pas Luftës së Ftohtë, ku Türkiye pati një rol kyç që nga viti 1991, përfshinë Bosnjën, Kosovën (ku aktualisht komandant i KFOR-it është gjeneralmajori turk Ozkan Ulutas), misionin ISAF në Afganistan, si dhe operacionet detare Operation Active Endeavour (2001–2006), që synonin garantimin e sigurisë së lundrimit, dhe Operation Ocean Shield (2009–2016), kundër piraterisë pranë Bririt të Afrikës.

“Shekulli i Türkiyes”

Anëtarësimi në NATO i solli përfitime Türkiyes gjatë gjithë periudhës së Luftës së Ftohtë.

Standardet e NATO-s dhe programet e prokurimit ushtarak ndihmuan që industria turke e mbrojtjes, e cila ishte në zhvillim, të merrte hov gjatë shekullit XX.

Tashmë, në shekullin XXI, kombi turk e sheh veten me besim në vizionin e “Shekullit të Türkiyes”.

Me sukseset e fundit operacionale, industria turke e mbrojtjes dhe forcat e saj të armatosura janë të përgatitura të jenë një shtyllë kryesore e NATO-s, e komunitetit transatlantik dhe e sigurisë evropiane, duke udhëhequr në teknologji, taktika, operacione dhe doktrinë.

Në Gadishullin Korean dhe në rajonin Indo-Paqësor, Armëpushimi i 27 korrikut 1953 mbetet ende në fuqi si një dokument i gjallë, pasi konflikti përfundoi me armëpushim dhe jo me një marrëveshje të mirëfilltë paqeje.

Konflikti midis Koresë së Veriut dhe Koresë së Jugut vazhdon të përbëjë kërcënim për sigurinë globale si konflikti i ngrirë më i madh dhe më i vështirë për t’u zgjidhur në botë, ndërsa Türkiye mbetet ende anëtare e Komandës së Kombeve të Bashkuara, së bashku me pesë shtete të tjera evropiane anëtare të NATO-s.

Koreja ishte fusha e largët ku u vunë në provë angazhimi aleat i Türkiyes dhe trimëria e saj ushtarake.

Ushtarët turq që prehen ende në tokën e largët të Gadishullit Korean janë dëshmitarë të përkushtimit të Türkiyes ndaj NATO-s dhe Aleancës transatlantike.

Ndërsa grupi më i madh, 462 ushtarë, prehet në Varrezat Përkujtimore të OKB-së në Kore, në Pusan, Koreja e Jugut, më shumë se 100 ushtarë të zhdukur në luftë (MIA) besohet se ndodhen ende në territorin e Koresë së Veriut.