Канада се соочува со обновена дебата за националното единство откако Алберта објави планови за одржување референдум во октомври за тоа дали покраината треба да започне правен процес што на крајот би можел да доведе до гласање за одвојување од земјата.

 Предлогот, поднесен од конзервативнaтa премиеркa на Алберта, Даниелe Смит, ги интензивираше долгогодишните тензии меѓу западната покраина и Отава, а воедно покрена уставни прашања за тоа дали која било покраина може да ја напушти Канада според законската рамка на земјата.

Референдумското прашање нема директно да ги праша жителите на Алберта дали сакаат независност. Наместо тоа, гласачите ќе бидат прашани дали покраината треба да го започне уставниот процес што на крајот би можел да доведе до иден обврзувачки референдум за одвојување.

На прес-конференција минатата недела, премиерот Марк Карни предупреди дека сепаратистичките кампањи би можеле да станат „опасен блеф“, велејќи дека од прва рака видел во Велика Британија како слични политички процеси ескалирале за време на Брегзит.

„Тие сè уште, 10 години подоцна, се обидуваат да го поништат она за што луѓето мислеа дека не гласаат“, рече Карни, кој беше гувернер на централната банка на Велика Британија за време на кампањата за Брегзит во 2016 година.

Тој, исто така, тврдеше дека останува „многу силен позитивен случај... за силна Алберта во обединета Канада“.

И покрај обновеното политичко внимание, неодамнешните анкети покажуваат дека повеќето жители на Алберта сè уште се противат на одвојувањето.

Анкета на Институтот Ангус Рид покажа дека 60% од испитаниците би гласале против започнување на процес на одвојување, додека 35% го поддржуваат.

Кога биле директно прашани дали Алберта треба да остане во Канада или да си замине, поддршката за останување се искачила на 67%, во споредба со 30% кои се за независност.

Зошто сепаратизмот повторно се појавува

За разлика од сепаратизмот во Квебек, кој во голема мера се фокусираше на јазикот и идентитетот, движењето за суверенитет на Алберта е поттикнато првенствено од спорови околу енергетската политика, регулативата за животна средина и односите со Отава.

Алберта, покраина без излез на море со граница со САД на југ, ги поседува четвртите најголеми докажани резерви на нафта во светот, а многу жители тврдат дека федералните политики за климата и еколошките прописи го ограничиле економскиот потенцијал на покраината.

Тензиите меѓу Алберта и Отава постојано се интензивираа околу цевководи, цените на јаглеродот и развојот на енергијата.

Сепаратистичките чувства, исто така, добија на интензитет за време на пандемијата КOВИД-19, кога Алберта стана центар на антивладини протести против блокадите, маските и задолжителните вакцини.

Аналитичарите велат дека движењето сè повеќе црпи инспирација од популистичката политика во американски стил фокусирана на енергетскиот национализам, спротивставувањето на климатските прописи и недовербата кон федералните институции.

Поддршката за референдум е најсилна кај постарите машки гласачи кои живеат надвор од главните градови на Алберта, Калгари и Едмонтон, според анкетата на Ангус Рид.

Смит инсистираше дека лично ја поддржува Алберта да остане во Канада, но рече дека нејзината влада не може да го игнорира растечкиот јавен притисок за гласање.

Во телевизиско обраќање, таа рече дека околу 700.000 жители на Алберта потпишале петиции поврзани со ова прашање. Населението на покраината е нешто над 5 милиони.

Таа го бранеше продолжувањето на процесот за референдум и покрај правните контроверзии околу една иницијатива за сепаратистичка петиција што судовите ја прогласија за неуставна, поради несоодветни консултации со домородните заедници.

„Јас, како премиер, нема да дозволам правна грешка од страна на еден судија да ги замолчи гласовите на стотици илјади жители на Алберта“, рече таа.

Иако одлуката беше критикувана од опозициските партии на Алберта, некои сепаратистички активисти, исто така, ја критикуваа Смит за тоа што не одржала директен референдум за независност.

Џефри Рат, просепаратистички адвокат од Алберта, остро го критикуваше начинот на кој Смит го водеше процесот на референдумот, обвинувајќи ја дека го прекршила ветувањето кон гласачите со избегнување на директно гласање за независност.

Во објава на американската платформа за социјални медиуми X, тој тврдеше дека Смит се согласила со Карни дека нема да има гласање за независност оваа година, наводно како дел од договор за обезбедување на проект за гасовод до Азија.

Речиси 65% од поддржувачите на Обединетата конзервативна партија на Смит се за гласање, додека 90% од претходните гласачи на главната опозициска партија, левичарската Нова демократска партија, се против започнување на процесот на референдум, според анкетата на Ангус Рид.

Може ли Алберта законски да се одвои?

Уставните експерти велат дека Алберта не може еднострано да ја напушти Канада според постојниот закон.

Емет Мекфарлан, професор по политички науки на Универзитетот во Ватерло, рече дека прашањето во голема мера се регулира со пресудата на Врховниот суд на Канада за отцепувањето на Квебек од 1998 година.

Пресудата, рече тој, утврди дека ако јасно мнозинство го поддржи одвојувањето како одговор на јасно референдумско прашање, федералната влада и покраините ќе бидат обврзани да преговараат.

„Но, дури и под тие околности, таквото преговарање не би резултирало нужно со сецесија“, изјави тој за Анадолија.

Секој процес на сецесија би барал и уставни измени во кои ќе бидат вклучени канадскиот парламент и покраинските влади, рече тој, додавајќи дека договорените права за домородните заедници ќе станат централни за сите преговори.

„Ниту една влада на кое било ниво нема да биде слободна да преговара за сецесија без интензивни консултации со засегнатите домородни нации и веројатно нема да може да влијае на сецесијата без нивна согласност“, рече тој.

Домородните лидери во Алберта, исто така, остро го критикуваа притисокот за референдум, тврдејќи дека договорените права не можат да бидат поништени со покраинско гласање.

Големиот поглавар Тревор Меркреди од Договорот 8 на Првите нации на Алберта ја нарече обновената сепаратистичка реторика „опасна, неуставна и длабоко непочитувачка кон односот кон Договорот“.

Договорот 8, потпишан во 1899 година пред Алберта да стане покраина, опфаќа огромен регион низ северна Алберта и соседните покраини и територии.

„Секоја дискусија за иднината на Алберта мора да признае дека нациите потписнички на договорот не се засегнати страни во ова прашање.“ „Ние сме договорни партнери“, изјави Меркреди за Анадолија.

„И покрај тоа, сегашната покраинска влада продолжува да дава кислород на политиката на одвојување, наместо да ги почитува владеењето на правото, судовите и уставните права на Првите народи“, рече тој.

Тој нагласи дека прашањето се протега надвор од границите на Алберта како предизвик за уставниот поредок на Канада.

„Нашата загриженост е едноставна. Правата од договорот не можат да бидат отфрлени од страна на покраината Алберта“, рече тој.

Политичка и економска неизвесност

Аналитичарите велат дека дури и ако жителите на Алберта гласаат за започнување на процес на одвојување, референдумот нема да предизвика независност, туку ќе отвори политички и правно сложен период на преговори.

Макфарлан го опиша одвојувањето на Алберта како „не многу реална уставна перспектива“.

Сепак, некои бизнисмени и економисти велат дека дури и самиот предлогот за референдум веќе предизвикал загриженост кај инвеститорите.

„Секогаш сум на ставот дека сè што внесува елемент на неизвесност во бизнисот во покраината не е она што ни треба во кое било време, а особено не сега“, изјави Дебора Једлин, извршен директор на Трговската комора на Калгари, за „Калгари Хералд“.

Економските последици од одвојувањето, исто така, остануваат многу неизвесни.

Карни предупреди дека напуштањето на Канада може да го загрози пристапот на Алберта до канадските и меѓународните трговски договори.

„Да се ​​биде дел од Канада носи многу економски предности“, им рече Карни на новинарите во Отава. „Да се ​​биде дел од нашиот голем пазар, да се биде дел од договорите за слободна трговија со една и пол милијарда луѓе низ целиот свет“.

Сепак, дебатата откри сè поголеми политички фрустрации во Алберта и растечка поларизација околу идната насока на Канада.

Иако сепаратистичките чувства остануваат малцинска позиција, аналитичарите велат дека дебатата за референдумот одразува подлабоки поделби околу енергетската политика, федералната власт и националниот идентитет, кои веројатно нема да исчезнат наскоро.

Се очекува кампањата пред гласањето на 19 октомври да доминира во политичката дебата во Алберта, при што сепаратистичките групи, федералистичките гласови и домородните лидери се обидуваат да ја обликуваат иднината на покраината.

„Ова е битката на нашите животи“, рече лидерот на опозицијата во Алберта, Нахид Ненши, на неодамнешниот митинг. „Ќе направиме сè што можеме, ќе ја искористиме секоја унца енергија што ја имаме за да кажеме дека сме Канаѓани и дека секогаш ќе бидеме Канаѓани“.

Извор: АА