Првата рунда директни разговори меѓу САД и Иран за завршување на војната на Блискиот Исток заврши во Швајцарија во понеделник по 18-часовна сесија на езерото Луцерн, со посредство на Пакистан и Катар. Двете страни ги опишаа разговорите како конструктивни и се согласија за 60-дневен план кон конечен договор.

Но во рок од неколку часа по заминувањето на делегациите, двете влади јавно се спротивставуваа една на друга за речиси секоја главна точка, од тоа дали на инспекторите на ОН ќе им биде дозволено да влезат во нуклеарните постројки на Иран, до тоа кој ќе контролира како ќе се користат милијарди замрзнати ирански средства. 

Споровите покажуваат колку се оддалечени Вашингтон и Техеран, дури и додека се тркаат со 60-дневниот часовник за да избегнат враќање во војната.

Нуклеарни инспекции

Најострото несогласување се однесува на нуклеарните инспекции. Потпретседателот Џ.Д. Венс во понеделник изјави дека Иран се согласил да им дозволи на инспекторите на Меѓународната агенција за атомска енергија (МААЕ) да се вратат во земјата, опишувајќи го тоа како голем чекор кон спречување на Техеран да добие нуклеарно оружје.

Иранските власти брзо го отфрлија тој извештај, а портпаролот на Министерството за надворешни работи, Есмаил Бакаеи, изјави дека нема планирани посети на МААЕ и дека нема нови обврски за инспекции.

Американскиот претседател Доналд Трамп подоцна инсистираше дека Иран „100%“ се согласил на инспекции и предупреди дека ќе ги откаже разговорите доколку тоа не биде случај. Тој исто така рече дека инспекторите ќе влезат во Иран „во соодветно време“.

Замрзнатите средства

Двете страни се исто така во несогласување околу тоа како замрзнатите ирански средства ќе бидат ослободени и искористени, според кој било нов договор.

Гувернерот на Централната банка на Иран, Абдолнасер Хемати, рече дека механизмот за првата транша од средствата е базиран на разбирањето од 2023 година со Вашингтон, што ги опфаќа основните стоки и лекови и рече дека Иран не е должен да купува американски земјоделски производи.

Тој додаде дека Иран би можел да купи американска пченка, пченица или соја доколку цените и квалитетот се конкурентни, но нагласи дека приоритет на Техеран е пристапот до сопствените девизни резерви и флексибилноста во однос на трошењето.

Сепак, американскиот претседател Доналд Трамп инсистираше дека сите одмрзнати ирански средства ќе бидат ставени во ескроу сметки контролирани од САД и ќе се користат конкретно за купување американски земјоделски производи, тврдејќи дека договорот ќе им користи на американските земјоделци и ќе обезбеди надзор врз трошењето на Иран.

Иранските претставници се спротивставија. Портпаролот на Министерството за надворешни работи, Есмаил Бакаеи, рече дека одлуките на Техеран за увоз ќе се базираат на „цените и квалитетот“, додека амбасадорот на Иран во Женева, Али Бахреини, рече дека Иран сам ќе одлучи како ќе се користат неговите средства.

Иранските преговарачи наведоа бројка од околу 12 милијарди долари потенцијално ослободени средства, иако Вашингтон не го потврди ова. Пошироките проценки сугерираат дека Иран има десетици милијарди долари замрзнати средства во неколку земји, а тековните разговори се фокусирани на почетната транша.

Ормускиот Теснец

Меморандумот за разбирање потпишан минатата недела требаше веднаш да го отвори стратешкиот воден пат и да гарантира бесплатен транзит во текот на 60 дена, но договорот брзо пропадна.

Корпусот на Иранската револуционерна гарда (ИРГЦ) соопшти дека повторно воведува ограничувања, наведувајќи ги израелските „злосторства“ во Либан и неуспесите на САД да го исполнат прекинот на огнот. 

„Бродовите не треба да се приближуваат кон теснецот; во спротивно, нивната безбедност ќе биде во опасност“, предупреди ИРГЦ.

Главниот преговарач на Иран, Мохамед Багер Галибаф, во неделата изјави дека Техеран се согласил да има комуникациска линија во врска со преминувањето на бродовите во Ормускиот Теснец за да се избегнат инциденти.

Застанувајќи во Оман на пат кон дома од разговорите во Швајцарија, Галибаф изјави: „Ормускиот Теснец никогаш нема да се врати во своите предвоени услови и ќе биде администриран од Исламската Република Иран, во согласност со меѓународното право“.

Сепак, американската војска соопшти дека нејзините сили остануваат „присутни и будни“ во областа и работат на обезбедување усогласеност со договорот. Во него се наведува дека 55 комерцијални бродови го поминале теснецот во саботата и се вели дека безбедниот премин останал „недопрен“.

Во меѓувреме, американскиот претседател Доналд Трамп инсистираше дека теснецот ќе остане без ирански патарини и за време и по 60-дневниот преговарачки период.

Збогатување на ураниум

Член на преговарачкиот тим на Иран рече дека е постигната нацрт-формулација за „привремени ослободувања од санкции за нафта и нафтени деривати“. 

Сепак, официјални лица од двете страни велат дека програмата на Иран за збогатување на ураниумот останува најчувствително нерешено прашање и главна линија на раздор во разговорите.

Додека разговорите беа во тек во неделата, иранскиот претседател Масуд Пезешкијан инсистираше дека Техеран нема да прави компромиси со своите нуклеарни права, велејќи: „Никогаш нема да се откажеме од правото да збогатуваме ураниум, а другата страна е исто така принудена да го прифати тоа“, според државните медиуми.

Американскиот претседател Доналд Трамп возврати во интервју за „Фокс њуз“ кратко потоа го предупреди Пезешкијан да „внимава што зборува“ и се закани дека ќе „го преземе Иран“, забелешки што ја истакнаа нестабилноста околу преговорите.

Иран пристапи кон разговорите претпазливо, со оглед на искуството од изминатата година кога двете претходни рунди од нуклеарните преговори меѓу САД и Иран беа прекинати од воени напади.

Извор: ТРТ Ворлд