Речиси 60 години, Мехмет Карсли се посветува на трпеливата и сложена уметност скриена под корицата на книгата.
„Ние ја гледаме само корицата на книгата, но под неа се одвиваат многу процеси“, вели мајсторот-книговезец, кој поголемиот дел од својот живот го поминал поправајќи и реставрирајќи книги.
Процесот опфаќа внимателно расклопување на книгата, поправка на оштетените страници, нивно повторно шиење, нанесување лепак, потсекување на рабовите и, на крајот, изработка на нова корица.
Секоја фаза бара внимание на деталите, а и најмалата грешка може да поништи часови макотрпна работа.
„Ако направите грешка дури и во една буква при испишувањето на насловот на корицата, мора да ја фрлите и да направите нова“, вели тој за ТРТ Ворлд.
Сепак, и покрај тоа што занаетот е многу тежок, страста на Карсли никогаш не згаснала.
„Во оваа професија сум околу 60 години и, верувајте ми, никогаш не сум се уморил од работата.“
Од чирак до мајстор
Роден во 1951 година во селото Мусаликалеси во областа Акдагмадени во Јозгат, Карсли се преселил во Анкара на деветгодишна возраст.
Откако го завршил основното образование, започнал да учи занает во книговезна работилница во Хаџетепе, усогласувајќи ја почетната обука со редовното школување.
Деновите ги поминувал учејќи го занаетот, а навечер посетувал училиште. По завршувањето, се запишал на отсекот за печатарство во индустриско стручно училиште.
Сепак, неговиот интерес за книгите и книговезничарството започнал со нешто многу поедноставно: квалитетот на хартијата.
Во тоа време, се сеќава Карсли, било тешко да се најде квалитетна хартија. Повеќето тетратки биле изработени од хартија од втора или трета класа, која лесно се оштетувала при бришење на напишаното.
Но еден од неговите пријатели, чиј татко работел како печатар, имал тетратки направени од поквалитетна хартија. Нивниот изглед му го привлече вниманието на Карсли.
„Тој доаѓаше со прекрасни тетратки и така се заинтересирав за овој занает“, вели тој.
Таа рана фасцинација на крајот го одвела во книговезница, каде што открил дека учењето на занаетот бара многу повеќе од само интерес за книги.
Обуката се одвивала низ постепен процес. Чираците прво учеле набљудувајќи ги искусните книговезци, пред да преминат на шиење, поправка, заоблување на ’рбетот на книгата и сечење на книгата.
Изработката на кориците доаѓала многу подоцна.
„Откако ќе научевте да го заоблувате ’рбетот, дури по една до година и пол можевте да преминете на изработка на кориците“, вели тој за TРТ Ворлд.
Карсли го споредува занаетот со градската инфраструктура, каде што голем дел од суштинската работа останува скриен под површината.
Во традиционалното книговезство, страниците се шијат заедно, на горниот и долниот дел од ’рбетот се плетат украсни ленти, а рабовите се потсекуваат. Потоа се подготвува картон што ја формира основата на корицата, пред кожата да се истенчи, обликува и постави.
Она што изгледа како еден готов предмет, всушност е резултат на бројни, внимателно изведени фази.
Работата под корицата
За Карсли, книговезството започнало од практичната потреба да се заштитат и да се држат заедно напишаните страници.
„Книговезничарството постои уште од пронаоѓањето на хартијата“, вели тој.
Како што пишувањето на поединечни листови станувало сè почесто, на луѓето им биле потребни корици за да ги држат страниците заедно и да ги заштитат од оштетување.
Терминологијата на занаетот исто така ги одразува неговите традиционални материјали. Зборот цилт, изведен од арапскиот збор за „кожа“, почнал да се користи за да се опише заштитната обвивка на книгата, што ја одразува широката употреба на кожа во традиционалното поврзување книги.
Карсли прави разлика помеѓу два пристапа кон професијата: модерно книговезење и традиционални методи поврзани со отоманското занаетчиство.
Класичната традиција што ја опишува припаѓа на поширокото наследство на книжевната уметност што се развивала со векови.
Важни примери за книговезење се појавиле во Анадолија за време на селџучкиот период, а занаетот подоцна развил посебни карактеристики под Отоманската империја.
Во класичниот отомански период, книговезењето се практикувало во палатарските работилници заедно со калиграфијата, илуминацијата и минијатурното сликарство.
Неговите дефинирачки карактеристики вклучуваат декоративна шамса (медалјон во форма на ѕвезда, кружен или овална розета) и лента за глава, кои бараат специјализирани техники.
Лентата за глава е ткаена на врвот и на дното од 'рбетот на книгата, додека шамсата е истакнат декоративен мотив на традиционалните корици, честопати со растителни или геометриски шари.
Реставрацијата на стар ракопис бара ист прецизен пристап: прво се проценува неговата состојба, а потоа внимателно се отстранува наталожената нечистотија.
„Кога ќе пристигне ракопис, првото нешто што го правите е суво чистење. По сувото чистење, доколку има скинати делови, се врши нивна реставрација“, објаснува тој.
Откако ќе се поправат оштетените делови, страниците се шијат заедно и се започнува со изработка на корицата.
„По шиењето, се изработува корицата. Потоа на неа се втиснува ’шамса‘ (украсен мотив во форма на сонце). По ’шамсата‘, корицата се украсува со злато или во едноставен стил. Се плете и украсниот раб на грбот на книгата“, објаснува тој.
„Потоа се лепат кориците и се добива готово уметничко дело.“
Особено впечатливо во приказната на Карсли е тоа што, по децениска работа во професијата, тој одлучил повторно да стане ученик.
Во 2010 година, неговите дела биле изложени на групна изложба во Истанбул. Мајсторот за книговезничарството Ислам Сечен ги видел делата на Карсли таму и изразил желба да се запознае со него.
„Тој рече: ’Сакам да го запознаам овој мајстор‘.“
Кога подоцна Карсли го посетил Истанбул, го побарал Сечен не само за да се запознае со него, туку и за да побара да стане негов ученик.
„Му реков: ’Мајсторе, понекогаш добивам прашања за класичното книговезничарство, но јас не ја познавам таа уметност. Дали би можеле да ме научите?‘“
Во текот на наредните година и пол, Карсли редовно патувал од Анкара до Истанбул за да учи класично книговезничарство кај Сечен.
Дотогаш, тој веќе имал сопствена работилница и постојан прилив на клиенти. Сепак, наоѓал време за обуката; ја затворал работилницата секој петок навечер и патувал со ноќниот воз до Истанбул.
„Одев во Истанбул година и пол.“
„Во петок навечер ја затворав работилницата, патував со ноќниот воз и пристигнував во Истанбул наутро.“
„Го посетував курсот, се враќав навечер и ја отворав работилницата во понеделник.“
Работете со љубов
Покрај обуката и усовршувањето во занаетот, Карсли изградил кариера работејќи во јавни институции.
Тој почнал да работи на Земјоделскиот факултет при Универзитетот во Анкара уште во младоста, а на 18-годишна возраст добил и постојано вработување таму.
Во јануари 1982 година преминал во Парламентот, каде што работел сè до своето пензионирање во 1996 година.
Сепак, пензионирањето не значело и откажување од професијата. Напротив, тоа му дало можност целосно да се посвети на сопствената работилница и на занаетот што го сакал уште од детството.
Неговата повеќедецениска посветеност му донесе и признанија.
Во шеесеттата година од својата кариера, Карсли доби награда од турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган – чест што тој ја опишува како еден од најзначајните моменти во неговиот живот.
За човек кој поголемиот дел од животот го поминал учејќи, практикувајќи и пренесувајќи знаење за еден вековен занает, поуката што сака да ја пренесе надминува многу повеќе од самото книговезство.
„Што и да правите, правете го она што го сакате“, вели тој за TРТ Ворлд.
„Ако го сакате она што го работите, сигурно ќе успеете.“
Извор: ТРТ Ворлд
