Хурсит Дингил
Д-р Хурсит Дингил е аналитичар за безбедност со седиште во Анкара, чие истражување се фокусира на новите воени технологии, конкуренцијата меѓу големите сили и Блискиот Исток
Обраќањето на турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган на 81-то Генерално собрание на Обединетите нации во вторникот го опфати геноцидот во Газа, експанзионистичките планови на Израел, војната меѓу Русија и Украина, Црното Море, Ормутскиот Теснец и Јужниот Кавказ.
Споредбата со обраќањето во ОН во 2025 година, неговата статија во Блумберг и неговите дипломатски состаноци во Њујорк, говорот во 2026 година, сепак, укажува на поширока промена во турската надворешна политика.
Туркије ги спојува своите долгогодишни критики за проблемите во меѓународниот систем со поразјаснети предлози за тоа како тие проблеми би можеле да се решат.
Најсилниот континуитет помеѓу 2025 и 2026 година е Палестина.
Говорот на Ердоган во 2025 година се фокусираше на Газа, критиките за геноцидната војна на Израел и поширокиот ревизионистички регионален став, признавањето на палестинската држава и мобилизирањето на меѓународната заедница.
Таа линија останува недопрена во 2026 година, но агендата се прошири и вклучува одржување на прекинот на огнот, преминување во неговата втора фаза, обнова на Газа, случувањата во окупираниот Западен Брег, УНРВА и решението со две држави.
Неговиот акцент на болниците и основната инфраструктура во Газа, исто така, се вклопува во оваа поширока рамка.
Палестинското досие затоа покажува поместување од непосредно управување со кризи кон реконструкција и долгорочно закрепнување од геноцидот.
Повпечатливата промена лежи во критиките на Ердоган кон Обединетите нации.
„Светот е поголем од петте“ долго време е еден од најдоследните аргументи, насочен првенствено кон проблемот со претставувањето во Советот за безбедност и привилегиите на неговите пет постојани членки.
Во 2026 година, зад таа критика стои поконкретен модел. Статијата на Ердоган за Блумберг е особено важна овде.
Предлогот е јасен: укинување на привилегијата за вето, избегнување на проширување на хиерархијата со доделување постојан статус на дополнителни држави, укинување на постојаното членство и членови на Советот за безбедност избрани од Генералното собрание за фиксни мандати.
Тоа ги носи критиките на Туркије надвор од моќта на петте постојани членки.
Она што се доведува во прашање е самиот принцип на постојана привилегија. Одговорот на Анкара е структура базирана на избори, ротација и поширока одговорност.
Во пораката на Ердоган за 2026 година, приговорот се претвора во институционален дизајн.
Регионални прашања
Истиот модел може да се види во друг истакнат концепт: регионалната одговорност.
Во формулацијата на претседателот, регионите што се соочуваат со кризи треба повеќе да ги користат своите политички и дипломатски капацитети.
Неговото повикување на договорот од Мека - потпишан од Туркије, Саудиска Арабија и Пакистан како регионален одбранбен механизам - е особено значајно во овој контекст.
Истата логика се појавува во инсистирањето на „либиско водство и одговорност“, поддршката за регионалниот дијалог на Балканот и потрагата по процес што произлегува од регионот околу Ормускиот Теснец.
Ова не треба да се толкува како напуштање на западната безбедносна архитектура од страна на Туркије заради еден алтернативен блок.
Ердоган, исто така, ја нагласи важноста на Туркије за европската безбедност.
Она што се појавува повеќе личи на меѓусебно поврзана безбедносна стратегија: членството во НАТО продолжува, додека регионалните одбранбени механизми, билатералните партнерства и посредничката дипломатија се шират заедно со него.
Безбедносните кризи во соседството на Туркије имаат тенденција директно да влијаат врз Туркије, правејќи ја регионалната стабилност централна мотивација на надворешната и безбедносната политика на Анкара.
Регионалната одговорност има и оперативна димензија: бидејќи ОН не може подеднакво ефикасно да одговори на секоја подрегионална криза, поголемата регионална одговорност се претставува како еден начин за поддршка на нејзината основна цел за одржување на меѓународниот мир и безбедност.
Средбите во Њујорк во голема мера ја одразуваа оваа рамка и истакнаа друг концепт: поврзаност.
За Ердоган, патиштата, трговијата, енергетските патишта и заедничкото производство не се само економски прашања, туку и инструменти на безбедност и стабилност.
Од ирачкиот Развоен пат до транспортните патишта низ Јужен Кавказ, идејата е едноставна: колку повеќе економски поврзани стануваат земјите, толку е посилен нивниот заеднички интерес за зачувување на стабилноста.
Затоа е важно што транспортот и трговијата се дискутираат заедно со безбедноста на состанокот на Ердоган со премиерот на Грузија, Иракли Кобахиѕе, во Турскиот дом, како и неговиот акцент на механизмите за соработка Туркије-Грузија-Азербејџан.
Украина и пошироко
Една од најконкретните технички теми е врската помеѓу безбедноста на храната и безбедноста во Црното Море.
Од перспектива на Анкара, војната меѓу Русија и Украина сега ги надминува рамките на дипломатијата за прекин на огнот.
Безбедноста на комерцијалните пловни објекти во Црното Море, непречениот транспорт на жито до светските пазари и отворените поморски маршрути се директно поврзани со глобалната безбедност на храната.
Затоа, напорите на Туркије да воспостави нов механизам за пловидба во Црното Море, кој би ги вклучил Русија и Украина, се од големо значење.
Пристапот на Анкара е добро познат: наместо да се обидува да ја реши целата војна преку еден сеопфатен договор, таа бара потесни области каде што двете страни сè уште може да имаат заеднички интереси.
Иницијативата за жито во Црното Море од 2022 година беше најјасниот пример за тоа: таа функционираше и додека траеше војната, овозможи украинското жито да стигне до меѓународните пазари и беше претставена од Туркије како придонес кон глобалната безбедност на храната.
Во 2026 година, истиот метод се пренесува во поширока рамка за поморска безбедност, фокусирана на комерцијалното бродарство, безбедната пловидба и безбедноста на храната.
Ова го одразува моделот на посредување што го претпочита Анкара: развивање технички механизми за време на конфликтот и нивно користење за создавање услови за пошироки политички договори.
Токму тука станува релевантен и пристапот на Туркије кон Организацијата за храна и земјоделство (ФАО).
Туркије го номинираше поранешниот министер за храна, земјоделство и сточарство, Мехмет Мехди Екер, за функцијата генерален директор на ФАО, со што го истакна својот прв кандидат за водечката позиција во оваа организација.
Екер поседува децениско искуство на министерско ниво во управувањето со секторите за храна и земјоделство.
Пред изборите во 2027 година, Екер ја истакна својата кандидатура со цел да го пренесе искуството на Туркије во земјоделството и безбедноста на храната на меѓународната сцена, потпирајќи се на долгогодишното искуство на земјата во прилагодувањето на земјоделскиот сектор и системите за исхрана кон климатската криза- еден од клучните глобални предизвици на нашето време.
Иницијативата за Црното Море и кандидатурата за ФАО се одделни процеси, но заедно тие формираат значаен образец: Туркије се стреми да ги заштити тековите на храна и комерцијалниот сообраќај низ Црното Море, истовремено предлагајќи свој кандидат за водење на клучна институција за глобално управување со храната.
Гледано од тој аспект, безбедноста на пловидбата во Црното Море ја претставува оперативната димензија; заштитата на тековите на жито и синџирите на снабдување- геоекономската димензија; а кандидатурата за ФАО- институционалната димензија.
Анкара се стреми да ја продлабочи својата улога во обликувањето како на институциите, така и на методите преку кои се управува со кризите. Климатската агенда се вклопува во истиот модел.
Претставувањето на КOП31 како самит фокусиран на имплементација, нагласувањето на пристапот до финансирање и трансфер на технологија за земјите во развој и поканата на лидерите во Анталија покажуваат како пораките од подиумот на ОН се зајакнуваат преку билатерална дипломатија.
Заедно, овие прашања го откриваат централното прашање на говорот на Ердоган во ОН: Како треба да се распределат моќта, одговорноста и капацитетот за донесување одлуки во рамките на меѓународниот систем?
Палестина, Црното Море, Либија, Јужен Кавказ, реформата на ОН и безбедноста на храната може да изгледаат одвоено.
Сепак, говорот на Ердоган ги поврзува преку заеднички пристап, кој исто така зборува за овогодишната тема на ОН за обнова на довербата.
Во 2025 година, пораката на Туркије беше обликувана посилно околу заземање ставови за тековните кризи, привлекување внимание на недостатоците на меѓународниот систем и нагласување на капацитетот за медијација на Анкара.
Таа линија останува на сила во 2026 година, но сега е придружена со поконкретни предлози на оперативно и имплементациско ниво.
Регионалната сопственост, поврзаноста, функционалната медијација, колективното одвраќање, безбедноста на храната и пошироката застапеност во меѓународните институции сè повеќе стануваат комплементарни делови од истата нарација за надворешна политика.
Тоа е она што го разликува говорот на Ердоган во 2026 година. Долгогодишните приговори и критики сè повеќе се преведуваат во конкретни предлози.
Туркије се стреми да ја изгради својата улога како актер што балансира помеѓу кризите и делува како медијатор.
Развивањето на регионалните безбедносни и архитектури за поврзување, одржувањето отворени стратешки трговски патишта, преземањето поголема улога во глобалната безбедност на храната и обезбедувањето посилна застапеност во меѓународните институции стануваат меѓусебно зајакнувачки елементи на таа поширока амбиција.
Извор: ТРТ Ворлд
Забелешка: Ставовите изразени во овој напис му припаѓаат на авторот и не ја одразуваат нужно уредувачката политика на ТРТ Балкан
