Медина, 27 јануари 632 година од нашата ера: Како што дневната светлина почнува да се намалува, пророкот Мухамед станува за да изврши Салат ал-Кусуф, посебните молитви што се упатуваат за време на затемнувањето на сонцето.

Неговиот син, новороденчето Ибрахим, починал тој ден, што ги натерало некои да шепотат дека Сонцето потемнило поради неговата загуба. 

Но, Пророкот (мир над него) го отфрла суеверието: Сонцето и Месечината не затемнуваат за раѓањето или смртта на никого, учи тој, поттикнувајќи ги луѓето да се молат и да го повикуваат Алах сè додека не се врати светлината.

Моментот, како што е споменат во хадисот, останува еден од најјасните рани примери за тоа како исламот ги насочува верниците да реагираат на небесните феномени - со стравопочит и понизност, но без суеверие. Речиси четиринаесет века подоцна, небото се подготвува повторно да се затемни.

На 12 август, додека првото целосно затемнување на сонцето видливо од Иберискиот Полуостров по повеќе од еден век ќе се случи низ Шпанија, спектаклот го враќа вниманието кон друга ера - кон андалузискиот астроном од 11 век, Ал-Заркали, кој ги проучувал движењата на Сонцето и планетите од градот Толедо. 

Толедо е сместен веднаш зад патот на целосноста, но Месечината ќе скрие околу 99,3 проценти од Сонцето, оставајќи само тенка како жилет полумесечина од огнен слој над античкиот град. 

Во 11 век, Толедо бил дел од муслимански емират, формиран по распадот на моќната андалузиска држава. 

Набљудувањата на Ал-Заркали помогнале во обликувањето на Толеданските таблици, астрономски карти што се користат за предвидување на движењето на планетите.

Неговите астрономски дела патувале преку јазичните и религиозните граници и преку латински преводи. Векови подоцна, астрономот од 16 век Никола Коперник го цитирал во „De revolutionibus orbium coelestium“ (За револуцијата на небесните сфери) под неговото латинизирано име Арзахел.

Кругот на Толедо

Римјаните градот го нарекувале Толетум, на арапски станало Тулајтула како адаптација на постарото име, пред да преовлада шпанската форма Толедо. 

Изграден на стрмен гранитен рид и обвиен од три страни од реката Тагус, градот бил центар на независна муслиманска дружина за време на животот на Ал-Заркали. 

Емилија Калво Лабарта, научник по средновековна арапска астрономија на Универзитетот во Барселона, вели дека „групата од Толедо вршела набљудувања во текот на долг период“. 

„Не беше само Ал-Заркали, туку и неколку астрономи кои работеа заедно... Ги имаме трактатите и астрономските прирачници што ги напишаа, како и информации зачувани од подоцнежните автори, но не знаеме точно како ги вршеле своите набљудувања“, вели таа за TRT World.

Ал-Заркали се појавува во научната литература од тој период како исклучително вешт изработувач на инструменти. Во голема мера самоук во астрономијата, тој работел со Саид ал-Андалузи, судија и историчар во Толедо. 

Способноста на Ал-Заркали да ги претвори металопреработувањето, геометријата и небесното мерење во една практика на крајот го направи водечка фигура на групата.

„Неговите достигнувања се темелеа на долгорочни набљудувања: изворите му припишуваат 25 години набљудувања на Сонцето и 37 години на Месечината“, изјави за TRT World Мустафа Каџар, раководител на Одделот за историја на науката на Универзитетот „Фатих Султан Мехмет Вакиф“ . 

„Овој континуитет му овозможил да ги пресметува сончевите и месечевите параметри и да ги доведува во прашање вредностите наследени од Птоломеј. Набљудувањата направени во Толедо станале дел од темелите врз кои подоцна се развила астрономијата во Европа.“

Преносливо небо

Ал-Заркали не само што го документирал небото, тој ги редизајнирал алатките преку кои можело да се вршат пресметки. Конвенционалниот астролаб барал различни плочи за различни географски широчини. 

Неговата универзална плоча, ал-сафиха ал-заркалија - позната во средновековна Европа како сафаеа или азафеа - користела нова проекција, така што еден инструмент можел да решава проблеми на многу географски широчини.

„Тој пронајде математичко решение за претставување на ова на една плоча“, вели Качар. „Во пракса, тоа било инструмент што можело да се користи на речиси секоја населена географска ширина.“ 

Првата верзија била толку густа со пресечни мрежи што Ал-Заркали напишал водич од 100 поглавја за нејзина употреба; подоцна дизајнирал поедноставна верзија, шакказија, придружена со трактат од 60 поглавја.

Тој, исто така, осмислил екваториум кој ги претворал планетарните модели во работен инструмент. „Пресметувањето на позицијата на планетата од табели беше долг и макотрпен процес“, вели Калво. 

„Со екваториумот, многу од тие пресметки можеа да се избегнат.“ Неговиот дизајн ги постави деферентните делови и другите кругови на планетите на плочи што можеа да се манипулираат наместо повторно да се пресметуваат линија по линија.

Ал-Заркали ја донел истата прецизност во своите теории за Сонцето и планетите. Црпејќи од децении набљудувања, тој тврдел дека сончевиот апогеј полека се поместува во однос на фиксните ѕвезди и развил модел кој влијаел врз астрономите во текот на времето на Коперник. 

Низ јазиците

Делата на Ал-Заркали стигнале до Европа преку преводите на Жерар од Кремона, Италијанец кој владеел арапски јазик и живеел во Толедо во тој период.

Подоцна преведени на кастилски, латински и хебрејски, делата на Ал-Заркали влијаеле врз генерации европски астрономи. 

„Наоѓаме латински трактати од подоцнежните периоди по иновациите во неговиот сончев модел“, вели Калво. 

Коперник не наследил хелиоцентричен универзум готов од Толедо. Она што го наследил биле набљудувања, параметри и математички уреди што можеле да се преуредуваат во рамките на радикално поинаква космологија. 

Во првото издание на „De revolutionibus“ од 1543 година , името „Arzachel Hispanus“ се појавува заедно со други авторитети чии мерења ги испитувал. Сончевиот модел на Ал-Заркали, трансформиран во систем центриран околу Сонцето, стана една компонента во револуционерната реконструкција на небесата од страна на Коперник.

Сепак, преводот, исто така, го променил начинот на кој се менувале муслиманските имиња низ времето и јазиците - Ал-Заркали станал Азаркиел на шпански и Арзахел на латински. 

Овие форми ги направиле арапските имиња лесни за изговор за латинските читатели, но со текот на времето тие можеле да го замаглат и исламскиот интелектуален свет од кој произлегле делата. Европа честопати ја задржувала пресметката дури и кога лицето зад неа станувало тешко да се препознае.

Рехабилитирањето на Арзахел

„Трагата не исчезнала целосно. Арапски ракописни копии од трактатите на Ал-Заркали за универзалната плоча преживеале во Истанбул, вклучително и во колекцијата Ајасофја во библиотеката Сулејмание и колекцијата Нуруосмание“, вели Каџар. 

Кастилски, латински и хебрејски сведоштва се расфрлани низ други збирки, додека сафиха заркалија од 12 век е зачувана во Барселона. 

Заедно, тие покажуваат дека преносот не бил еднократно предавање, туку вековен процес на копирање, превод, поправка и повторна употреба.

Реплика е изложена во Музејот на историјата на науката и технологијата во исламот во Истанбул. Подготвен од историчарот на науката Фуат Сезгин и отворен во 2008 година, музејот ги претвора описите пронајдени од ракописи во колекција од копии, модели и инструменти. 

Затоа, дизајнот на Ал-Заркали не е зачуван само на страницата; во Истанбул може повторно да се види во три димензии.

Качар вели дека латинските преведувачи биле селективни, концентрирајќи се на математика, астрономија, медицина, хемија и филозофија. 

Тој идентификува втор слој на бришење во модерната историографија. „Како резултат на ориентализмот што започна во 19 век, ги заборавивме овие дела додека учевме да се сеќаваме и да прифаќаме личности како Леонардо да Винчи“, вели Качар.

Тој се потпира на поширока теза поврзана со Фуат Сезгин: европската наука не се појавила изолирано, туку била обликувана од акумулираното знаење од исламската цивилизација. 

Во случајот на Ал-Заркали, синџирот е невообичаено конкретен - набљудувања направени во Толедо, табели копирани низ цела Европа, инструменти преведени на кастилски, латински и хебрејски јазик и параметри што сè уште ги испитувал Коперник векови подоцна.

Калво посочува на експериментите од деветтиот век во кои биле вклучени Багдад и Мека, како и на слична работа на Ал-Бируни во 11 век. 

„Астрономите уште од античко време знаеле како да ги предвидат затемнувањата“, вели Калво. „Со нивно регистрирање на различни места, тие можеле да ја користат разликата во локалното време за да ја пресметаат географската должина.“

Додека Толедо паѓа речиси во темнина ова августовско попладне, зрак сончева светлина ќе биде соодветна слика за збир на знаење што преживеало освојување, миграција и губење на својот оригинален јазик, без никогаш целосно да исчезне.